viernes, 1 de mayo de 2020

AS OUTRAS PALLEIRAS


Cando visitamos o Barrio de Abaixo da Vila de Xinzo de Limia, podemos ver unhas poucas construccións que conservan a fasquia tradicional. Cada vez menos, ben é certo, pero pode darnos unha visión do que foi a construcción tradicional da vila. Dentro das que aguantan en pé están unhas pequenas construccións que ainda que son chamadas "palleiras" a súa función era distinta a de almacenar a palla.

Vou facer unha pequena descripción acompañada das miñas fotos e dos debuxos do meu amigo Manuel Diz que ten a mestría para facer tan ilustradoras láminas e a paciencia de aturar as miñas constantes peticións de colaboración.

As palleiras das que vamos falar están en dúas rúas ao norte do antigo Camiño Real (actual Rúa Galicia) casi ao fin do tramo urbán.

As rúas son a Rúa do Padrón e a Rúa Serra de Queixa. Estas palleiras están entre vivendas e algunhas son colindantes pola fachada traseira, ainda que non porta con porta.


Localización das palleiras.


Estas palleiras son construccións dun andar. As paredes son de cantería e cachote de pedra en seco é decir, non teñen argamasa (o cementeo de antes) para asentar unhas pedras ás outras. Tampouco teñen encintado e algunhas paredes co tempo foron arranxadas con morteiro. O tellado é de tella curva do país e pode ser a uhna ou a duas augas. Son a unha auga cando o tellado ten unha parte máis alta que a outra, nun só pano. O tellado a dúas augas é o que ten unha parte maís elevada no medio da construcción e polo tanto a auga baixa cara dous lados, por dous panos

O piso era de terra, a mesma terra sobre a que se levantou a construcción. A terra pisábase para conseguir un nivel máis ou menos horizontal e para que o piso fose duro.

Palleira da rúa Padrón.

Esta palleira da rúa Padrón ten unhas peculariedades que a fan especial. Chama a atención pola boa construcción. Só ten cachote sen colocar na parede lindeira coa construcción da dereita.
Ten unha pedra á dereita da porta cun burato que parece de gateira. Parece aproveitada doutra construcción e quen sabe se era parte dunha ventá, estaría no chan cun pao no burato, quen sabe...
A porta está dividida en dúas partes para airear o interior sin que se abra a porta na totalidade.

Á esquerda da porta ten unha argola na que se engancha unha cadea para pechar a porta. Debeu ser o sistema do peche de sempre porque as sucesivas cadeas deixaron a marca na pedra.

Ten outra peculariedade, está datada: 1878. Ainda que o sete é un pouco consfuto diferenciase claramente do un do comezo a data.

O triste que é que está esborrallada. Esta e as colindantes. Algunhas palleiras teñen as portas cegadas con ladrillos ou bloques porque algúns "preas" entraban para facer botellóns e outras cousas.

Pedra coa datación e detalle da cadea.

Fachada e cuberta da palleira da rúa do Padron. Manuel Diz.

Planta da palleira da rúa do Padrón. Manuel Diz.

A palleira da rúa Serra de Queixa tamén é dunha planta. Os muros son de cantería concertada sen moito traballo e con cachote para encher ocos. O tellado é a dúas augas de tella curva do pais. Como se olla nas fotos a porta do carro ten a lumieira de madeira. Como as da rúa Padrón está en claro proceso de deterioro, sobre todo o tellado que é por onde empezan os problemas. Unha parte ten uralita e tella plana para impedir que entre a auga e pudra as madeiras do tellado. Frente a esta palleira hai outras dúas que tamén presentas serias deficiencias.

Palleira da rúa Serra de Queixa.

A mesma palleria da rúa Serra de Queixa dende o outro carón.



Fachada e cuberta dunha da palleira da rúa Serra de Queixa. Manuel Diz.
Planta da Palleira da rúa Serra de Queixa. Manuel Diz.

Nunhas leiras próximas a estas palleiras era onde os veciños colocaban os palleiros. A xente recorda este espazo con morriña pola beleza de ver o traballo feito, e ben feito. Con esto solucionaban o almacenamento de palla e podían usar estas pequenas palleiras para gardar e almacenar outras cousas; sobre todo a leña e os trebellos que todos os labregos tiñan para atender as labouras do campo. Era moi normal que os labregos tiveran coñecementos sufientes para arranxar as ferramentas, facer utensilios de madeira, arranxar as edificacións, etc. Cando eles non podían ou non sabían facer o traballo era cando acudían aos que coñecían o oficio: ferreiros, carpinteiros, canteiros, albardeiros,  etc.
Tamén servían para criar a "facenda" que son os pequenos animáis que forman unha parte moi importante da mantenza da casa, pitas, polos, coellos... e moitas veces os porcos tamén. Nalgúns casos servían para gardar o carro se non tiñan outro sitio.

A utilidade era diversa e eran un apoio na economía dos veciños da vila que como xa comentei noutros artigos tiñan unha vida como en calquera aldea, lonxe da vida dos que vivian no Barrio de Arriba.

Este tipo de construcción ten diferente sorte. Algunhas esmorecen e siguen o proceso de deterioro, outras arranxaronse para continuar co uso, outras foron modificadas radicalmente e outras ata son vivendas.



Palleiras na rúa do Padrón.


Palleira na rúa Serra de Queixa. Esta foto é do ano 2016. Esta palleira foi modificada radicalmente.

Palleiras na rúa Serra de Queixa en claro deterioro.

Palleira na rúa do Cemiterio modificada na fachada principal agrandando a porta e nunha fachada lateral coa apertura dunha nova porta.
Palleira na rúa do Cemiterio modificada para transformarse en vivenda.

No Barrio de Abaixo hai máis palleiras. Moitas familias tiñan casa e palleira como centro de almacenamento das colleitas do ano e para criar os animáis. Algunhas caerán esborralladas e outras tranformaranse tendo outros usos.

O tempo dirá...

Como sempe gracias ao Manuel Diz polos planos.


















sábado, 11 de abril de 2020

REPARTO DAS AUGAS EN PEXEIROOS (O BLANCOS)





Sempre que escoito o nome de Pexeiroos venme a cabeza o final do conto da Raiña Loba:

"Cuquexos e Pexeiroos, matastes a Raiña Loba, fidalgos quedestes vós"

Bon, este non é o caso que me anima a escribir sobre Pexeiroos. O motivo é que hai algúns anos chegou as miñas mans unha carpeta con papeis das aldeas do Concello de Os Blancos. Chamoume a atención o reparto das augas levadas da aldea de Pexeiroos. Sabía que estos repartos sempre foron moi respectados e que "o libro", como o escoitei chamar máis dunha vez, tiña tanta estimación como un libro sagrado. O libro neste caso é un prego, non ten o formato de libro, anida que así se lle chame. A súa custodia era encargada a unha persoa que fose honrada e que defendese o cumprimento do acordado das artimañas dos veciños oportunistas e dos caciques interesados.

As augas levadas. (Comunitarias)

Ter auga en boas condicións é unha necesidade, tanto para o consumo de homes e mulleres como para os animáis e as plantas. Cando a terra se comeza a cultivar tamén se necesita a auga para regar. Aínda que pareza que na Limia sobra a auga, non é así. Os chans son areosos e non reteñen a auga. Nos tempo da calor a auga escasea e é cando máis se necesita para que os cultivos e os prados non sequen. Nunha economía de subsistencia a fame é unha amenaza que se fai realidade con facilidade.

No monte as aguas que nacen nas fontes son guiadas cara as poboacións facendo regos e canles. As aldeas que están máis altas son as primeiras en regar. Pero a canalización segue cara as aldeas que están máis baixas. Ten que chegar para todos. Por eso os "libros" de reparto eran tan importantes.

Volvemos ao reparto das augas de Pexeiroos.

Contoume o Manuel de Pexeiroos que este reparto é da poza que existe na Rabea e que suministraba a agua para Pixeiroos. Sabe de moitos veciños polos nomes cando lle mostrei "o libro" e estou esperando para facer unha visita a zona para que o Manuel me mostre a poza e os regos. (Escribo esto no momento do confinamento polo Covid 19. Espero ir pronto, cun pouco de sorte, e poñer as fotos no texto)

O documento é un prego, bastante común nos escritos de herdanzas e compra ventas de leiras e casas. Está escrito en tamaño folio polas dúas caras nas que por orden de regante, con nome e apelidos, expecifica a hora do comezo e do final da rega. Está en castelán. Daquelas a educación era tan só en castelán. Algunhas palabras non as entendo, ou pola letra ou polas manchas de tinta. Estas fallas non minguan o texto porque o que quero é deixar constancia da autoregulación que o pobo fai do reparto xusto das augas.

Hai dous turnos para regar e ao final do texto aparece a firma das persoas que aceptan a proposta e que acatan o acordo escrito.

"Reparto del agua de los prados al nombramiento de a          de las h        que a continuación se expresan.

1º Rosa Rodríguez cinco horas de las seis de la mañana del lunes a las once del mismo día.
2º Benita Lorenzo dos horas y cuarto de las once de la mañana del lunes a las una y cuarto de la tarde del mismo día.
3º Felipe González cinco horas y media de la una y cuarto de la tarde del lunes a las seis y tres cuarto dela misma tarde.
4º Carmen Gomez (Gomes) hora y media de las seis y tres cuartos de la tarde del lunes a las ocho y cuarto del mismo día-
5º Domingos Lama diez horas de las ocho y cuarto de la tarde del lunes a las seis y cuarto de la mañana del martes.
6º Manuel Barja cuatro horas y cuarto de las seis y cuarto de la mañana del martes a diez y media del mismo día.
7º Benita Lorenzo Rodríguez tres horas y media de las diez y media de la mañana del martes a las dos de la tarde del mismo día.
8º Dosindo Moure cuatro horas y cuarto de las dos de la tarde del martes a las seis y cuarto del mismo día.
9º Emilio Martínez treinta y ocho horas de las seis y cuarto de la tarde del martes a las ocho y cuarto de la mañana del jueves.
10º Manuel Rodríguez dos horas y cuarto de la ocho y cuarto de la mañana del jueves a las diez y media del mismo día.
11ºTrinidad Rodríguez hora y cuarto de las diez y media de la mañana del jueves a las once y tres cuartos del mismo día.
12º Manuel Opazo hora y cuarto de las once y tres cuartos de la mañana del jueves a la una de la tarde del mismo día.
13ºJerardo Díaz hora y media de la una de la tarde del jueves a las dos y media del mismo día.

Segundo turno.

1º Benita Suarez Rodríguez tres horas y media de las dos y media de la tarde del jueves a las seis de la tarde del mismo día.
2º Rosa Rodríguez doce horas de las seis de la tarde del jueves a las seis de la mañana del viernes.
3ºBenito Lorenzo dos horas y cuarto de las seis de la mañana del viernes a las ocho y cuarto del mismo día.
4º Felipe González cinco horas y media de las ocho y cuarto de la mañana del viernes a la una y tres cuartos de la tarde del mismo día.
5ºDosindo Moure cuatro horas y cuarto de las una y tres cuartos de la tarde del viernes a las seis de la tarde del mismo día.
6º Carmen Gómez hora y media de las seis de la tarde del viernes a las siete y media del mismo día.
7ºDomingos Lama diez horas de las seite y meida de la tarde del viernes a las cinco y media de la mañana del sábado.
8º Manuel Varja cuatro horas y cuarto de las cinco y media de la mañana del sábado a las nueve y tres cuartos del mismo día.
9º Manuel Rodríguez dos horas y cuarto de las nueve y tres cuartos de la mañana del sábado a las doce del mismo día.
10º Trinidad Rodríguez hora y cuarto de las doce del día del sábado a la una y cuarto del mismo día.
11ºManuel Opazo hora y cuarto de las una y cuarto de la tarde del sábado a las dos y media del mismo día.
12º Gerardo Díaz hora y media de las dos y media del la tarde del sábado a las cuatro del mismo día.
13º Emilia Martínez treinta y ocho horas de las cuatro de la tarde del sábado a las seis de la mañana del lunes.

Los arriba comparecientes de común acuerdo             que dicho reparto es valedero por        años al contar del día de la fecha Pejeiroos tres de marzo de 1946 a 12 de                             

Siguen firmas.

Coloco unha copia do orixinal que fixen daquelas.

Primeira páxina do reparto das augas.

Segunda páxina do reparto das augas.


Obrigado ao Manuel de Pixeiroos pola informacion e pola invitación.

Bibliografía:

CERRATO ÁLVAREZ, Ángel. Vellos traballos comunitarios do mundo labrego. Ed. AGCE, S.L.
MARTÍNEZ CERREDELO, Edelmiro. Os dereitos das augas de Rego en Galicia. "O BOUZO" Revista de cultura popular da Asociación Cultural "O BIÓN".

domingo, 22 de marzo de 2020

O PETO DE ÁNIMAS DE XINZO DE LIMIA.





O patrimonio material de Xinzo de Limia foi desaparecendo pouco a pouco da vila. A falsa idea de que todo o que sexa tradicional, ou que veña da cultura popular é un atraso fixo moito dano. Tamén teño que decir que os políticos que mandaron na vila foron persoas que viñeron de fóra e que non coñecian ou non quixeron coñecer/recoñecer a cultura máis tradicional que tiñan os que vivían no Barrio de Abaixo.(Zona da vila onde se vivía como en calquera aldea da Galiza, así a súa subsistencia dependía da terra, do gando, dos oficios populares, das tabernas, etc).

Un dos elementos patrimoniais que desapareceu foi o Peto de Ánimas. Un peto é unha pequena construcción relixiosa na que os veciños ofrecen unha esmola en forma de moeda, flores, mazarocas de millo, pan, feixes de herba, etc., para que as almas que están no purgatorio, entancia temporal na que as almas están purgando os pecados antes de entrar no ceo, acorten a estancia coa axuda das esmolas. A verdade é que a esmola é interesada porque a persoa que a ofrece pensa que cando lle toque estar a ela no purgatorio conta con que outras persoas fagan o mesmo. Tamén se pedía sorte para unha viaxe, para conseguir un amor, para gañar cartos na feira, etc

Nunha foto publicada no Facebook, pudemos ver como era o Peto de Ánimas que estaba na actual Rúa do Peto, que aínda conserva o nome do elemento patrimonial.

Estivo nese emplazamento polo menos ata finais dos anos cincuenta, que foi cando se construíron as Casas Baratas, Grupo Sta Mariña, que se ven ao fondo á dereita.


Foto dende o campanario da Igrexa Vella de Xinzo de Limia.

Estaba ao norte da Casa Rectoral que é o edificio que se olla en primer plano á dereita e que corta a imaxe en perperdicular.

Nesta ampliación podemos ver con máis detalle o Peto de Ánimas.


Peto de Ánimas.

A foto do Peto que ollamos foi sacada dende o campanario da Igrexa Vella de Xinzo de Limia.
A foto é distante pero podemos afirmar que o peto é moi semellante ao que está en Ponte Liñares, (A Feira Nova). Vexamos unha foto do Peto de Ponte Liñares:

Peto de Ponte Liñares.
A miña mai tíñame falado da localización do Peto e recorda que tiña unha virxe ou un santo de pedra. Despois dubidou e xa me falou dun de madeira. O que si recorda é que os nenos e as nenas levaban flores que deixaban no Peto. Tamén recorda que había veces que os rapaces e as rapazas falaban sentados no fornelo. (É o espazo que ocupa o santo/a ou a Virxe no Peto e que na foto se ve no centro do Peto máis escura).

As imaxes que estaban no fornelo eran moi parecidas a esta que aparece no retablo da Igrexa de Laróa. Un santo/a, a Virxe, Anxos, etc intentando agarrar ás ánimas e tiralas das lapas do lume purificador. Entre os pecadores moitas veces aparecen relixiosos e relixiosas que tampouco se libran dos pecados do mundo.

Detalle de parte do retablo da Igrexa de Laroá.

O Peto estaría clasificado, según Ángel Cerrato, entre os Petos esmoleiros: por debaixo da figura ou do pequeno retablo facíase un burato na pedra para que collera un caixón de madeira ou simplemente unha tapa de madeira cun burato para as moedas. Para evitar os roubos tiña un cadeado.

Pola súa forma este autor clasifica o Peto entre os anchos dun só corpo. Petos con pedra de cantería ancha. O de Xinzo tiña un fornelo grande. O remate superior tiña un saínte pero non se aprecia se ten cruces ou pináculos.

O Peto pola localización, clasificaríase entre os que están ao carón das igrexas. Este ademáis estaba na influenza do Camiño de Santiago. Moitos Petos estaban en camiños; colocalos por onde pasa a xente coa función de axudar no comezo dunha viaxe, previa a ofrenda da esmola.

Cando se perde un elemento patrimonial deste tipo, a comunidade perde un referente importante. Todo o que significaba desapareceu. Cando pasan un par de xeracións moitas veces nin o recordo queda. Eu este Peto non o recordo, a miña irmá que me leva catro anos sí.

Así é como a modernidade mal entendida rompe o elo que nos une aos nosos antepasados e fai que se perdan os significados das singularidades.

Como sempre quero dar as grazas aos meus pais por ser uns pacientes informantes.

Bibliografía:

Cerrato Álvarez, Ángel. O mundo dos cruceiros, cruces e petos de ánimas na bisbarra da Limia. Editorial AGCE, S.L.   











sábado, 29 de febrero de 2020

A AUGA EN AS PEGAS






As Pegas. Concello de Sandiás.


A auga é un ben escaso que debemos saber usar para que chegue para todos os seres vivos. Temos o dereito de acceder a este ben tan necesario e tamén temos a obriga de que as nosas actividades non a contaminen, nin que se malgaste!!!. Esto que comento era coñecido polos nosos avós, que ademais de para uso doméstico, necesitaban a auga para regar os eidos e as hortas. Era unha sociedade campesiña de mantenza.

Gostaríame comentar como solucionaban o abastecemento de auga en As Pegas, na Limia de Sandiás.
En As Pegas pasa un pequeno regato que nace no monte de S. Bieito e naquela altura morría na Lagoa de Antela. Hoxe morre nas leiras. No verán o regato seca, ainda que polos comentarios dos veciños, houbo algún inverno no que a auga baixaba con tanta forza que inundou os eidos. Como anécdota comentar que a forza da auga arrancou as táboas do cortello que se olla na foto, daquelas de madeira, e levou aos porcos. O dono tivo que rescatalos coa auga ata o pescozo.

Canle do Regato de As Pegas e cortello que se inundou en tempos.
Os veciños de As Pegas fixeron pozos para solucionar a escaseza de auga.

OS POZOS.

Pozo circular. Este tipo de pozo está tanto nas casas como nos eidos. Para sacar a auga usábanse os caldeiros, de cinz (naquela altura). O máis simple era atar unha corda ao aro do caldeiro que se metía no pozo. Unha vez que está na tona da auga hai que dar un golpe lateral forte na corda para que o caldeiro se tumbe e entre a auga. Unha vez cheo súbese coa forza dos brazos.

Para facilitar o de subir o caldeiro cheo de auga úsase a roldana.

Roldana de As Pegas


Roldanas hai varios modelos, máis decorativos ou menos, pero o que me interesa é a funcionalidade. A que vemos na foto é unha roldana de traballo. Tres ferros que apoian na boca do pozo e que fan ángulo na punta máis ou menos no centro da boca do pozo. Da punta colga a roldana que é unha roda acanalada pola que pasa unha corda que se ata ao caldeiro. Baixase o caldeiro soltando corda e que xire a roldana. Temos que facer que o caldeiro se tumbe co golpe do pulso. Cando o caldeiro está cheo de auga tiramos da corda nunha posición moito máis cómoda e fácil que cando tiramos da corda directamente.

Detalle da roldana


Para regar os eidos os nosos maiores tiñan un artiluxio que se chama CAMBÓN ou BIMBASTRO.

Cambón As Pegas..
Este primiero xa non existe. As fotos son do ano 1998, a de cor é unha diapositiva e as de branco e negro son dun carrete en branco e negro da mesma data. Estaba nunha horta na entrada oeste da aldea máis ou menos nas coordenadas X603785  Y4663591.

O cambón o que fai é empregar o sistema de palanca para levantar os pesos coa forza dos brazos. Nalgunhas ocasións ata os brazos dos nenos, que axudaban no que podían.
O cambón está dividido en tres partes. Unha rama grosa que ten a punta en forma de galla. Esta rama está espetada no chan e é a que soporta todo o peso do aparello. Outra rama máis longa que se fai pasar polo medio da galla da rama espetada no chan . Esta segunda rama era a que facía o movento de bambán. Para que pudera facer o bambán, esta rama estaba atravesada por unha peza de ferro, neste caso outras veces é de madeira, que á súa vez atravesaba cada unha das gallas do parte fixa.

Ferro que atravesa as gallas e a rama movíble.
A rama movíblel nun dos extremo tiña un peso, normalmente unha pedra que pesaba a metade do peso do caldeiro cheo de auga. Esta pedra amarrabase cunha corda ou con aramios. Neste caso a pedra metíase nun caldeiro vello. Esta pedra facía de contrapeso.

Punta do Cambón.

A terceria parte do artiluxio é unha rama máis fina na que está colgando o caldeiro. Vai amarrado primeiro cun aramio a unha cadea, que a súa vez está amarrado a outros aramios e cordas que finalmente van atados a unha cana de madeira que é a que soporta o caldeiro. A rama ao ser ríxida obriga ao caldeiro a entrar na auga sin a necesidade do golpe de corda para tumbar o caldeiro co que conseguimos moita rapidez. Comentan os veciños que o traballo do cambón era rápido e contínuo.

Cambón As Pegas.


Cando se quería regar, unha persoa facia a forza levantando a parte de atrás, a parte onde está a pedra, co que a parte de adiante baixaba e con ela o caldeiro cara o pozo. Unha vez cheo o caldeiro de auga, facíase forza para que subira a parte de adiante, caldeiro incluído, claro. Outra persoa estaba para coller o caldeiro e baleiralo nun rego directamente que repartía a auga pola horta. Tamén se podía encher un tanque para ter auga e regar máis tarde.

Cambón As Pegas.



Cambón As Pegas.
Nunha recente visista para recompilar información para outro artigo, atopei outro cambón en pé.

Está nas seguintes coordenadas X 604092 Y 4663504 e está con todos os elementos en moi bon estado. Só o caldeiro, de plastico, está roto. Cun de cinc campaba moito máis.

Cambón As Pegas.
No xeral é similar ao descrito anteriormente. Ten no pao que aguanta a rama que sube e baixa uns buratos para cambiar o ferro que atravesa as dúas ramas para adaptar todo o inxenio á profundidade cambiante da auga do pozo.

Buratos para cambiar a altura do inxenio.


Detalle da ferro que atravesa as gallas e a rama movible

Conserva as pedras do contrapeso que estaban amarradas cun aramio a un ferro que atravesa a rama movible.

Pedras do contrapeso.


Tamén ten un pilón para almacenar a auga e regar noutro momento ou para guiar a auga cando se quere regar. Vese que ten un caño metálico para valeirar a auga.

Pilón ao carón do pozo e do cambón.

Este pilón ten a peculariedade de que ten unha pedra para lavar a roupa.

Pedra de lavar do pilón.

Os veciños recordan que había máis cambóns na aldea e que pouco a pouco foron desaparecendo.


Pozo de pedra. Este pozo é para uso doméstico e está ubicado perto da cociña da casa. Nesta aldea localicei tres. Un deles está esborrallado. (Foi o propio dono que ao final dos seus días non era ben). O dono mesmo atribuíalle poderes sanadores, sobre todo para os dores de tripa. Os outros dous están en perfecto uso. Ata nas datas máis duras do verán teñen auga.



Pozo de As Pegas esborrallado.

Detalle do pozo. Escaleiras de acceso.


O segundo pozo esté dentro do patio da casa. Esté en perfecto estado e uso. A fábrica é toda de pedra e ten a coberta de pedra tamén. Case non sobresae do nivel do chao do patio.

Entrada do pozo con cuberta de pedra.
A baixada ata a auga faise cunhas escalerias tamén de pedra. A peculariedade é que coa escuridade e coa auga tan cristalina non se olla o nivel da auga e é facil mollar o pe.

Baixada ata o fondo do pozo.


Para descansar un pouco do peso das olas, este pozo ten un espazo onde se podían pousar.


Espazo para pousar as olas.


A casa do Benito ten un pozo que está sobre o nivel do chan. É unha pequena construcción de pedra cunhas escaleiras para chegar ata a auga e cuberto cun telladiño, si se pode chamar así, de pedra que está inclinado mantendo o desnivel das escaleiras. Ten unha porta de táboas que evita que entren animáis (ou persoas sen o permiso do dono).

Pozo sobre o nivel do chan.
No momento de sacar as fotos o pozo estaba a ser empregado para regar a horta. Vese que ten no fondo auga e tamén se ve o tubo de extracción. Tendo en conta que a visita foi a mediados de agosto de 2019 chama a atención que ainda tivera auga.

No fondo do pozo ainda vemos auga.


Vimos como nunha aldea como As Pegas, cunha lagoa moi perto, solucionaron o problema da agua facendo pozos para distintos usos e tamén empregaron diferentes sistemas para a extracción da auga.

Agora que as aguas da Limia están contaminadas, que se lle perdeu o respeto que sempre se lle tivo, necesitamos botar unha ollada ao que fixeron os nosos avós e recuperar a salubridade e o pracer de beber en calquera fonte ou pozo sen poñer en risco a nosa saúde.


Bibliografía:
A Casa. Xaquín Lorenzo. Ed.Galaxia. 1982.

Quero agradecerlle ao meu pai, Pepe Macía, os seus coñecementos sobre este e outros temas. (Na súa terra, Feces de Abaixo, chamábanlle Balde ao Cambón)
Tamén agradezo aos veciños de As Pegas, Benito e Pablo a compañía que me fixeron no percorrido da aldea.

martes, 18 de febrero de 2020

COLABORACIÓN NA REVISTA SOBRE O ENTROIDO DE O SIL 2020.


Levo tres anos colaborando con O SIL na revista monográfica do Entroido.

A primeira foi non ano 2018 na que fun entrevistado. No ano 2019 publiquei o primeiro artigo. Este ano publico o artigo que coloco a continuación.


Gracias a María por contar un ano máis coa miña colaboración.

Para ampliar o coñecemento sobre o entroido é moi recomendable a publicación de O SIL:

ENTROIDO EN GALICIA. Onde ir, que ver.

E remato como remato o artigo de O SIL:

Viva o entroido e vémonos polas terras onde o entroido resiste.

viernes, 24 de enero de 2020

A PALLEIRA DOS DIZ



Despois de falar da Tulla como un elemento constructivo, que forma parte da casa, quería falar dunha contrucción adxectiva que na Limia tiña moita utilidade: a Palleira. 

Como o nome indica servía para gardar a palla da colleita de cereal do ano. Pero non só para iso. Como veremos nos planos, que tan amablemente fai para min o meu amigo Manuel Diz, a Palleira era un espazo que contribuía a mantenza da familia coa cría do gando e da facenda.

Falarei de varios modelos de palleiras que se atopan na Limia, Nesta achega quero falar desta palleira en concreto.

Esta Palleira é unha mostra dunha construcción que pertenceu a unha familia dedicada totalmente a agricultura e con colleitas importantes. Está no Barrio de Abaixo de Xinzo de Limia e está feita en cantería en seco con algo de cachote. Ten unhas boas escaleiras e a fábrica é moi boa para ser unha construcción adxectiva. Anos despois foi utilizada como vivenda. A fachada principal está orientada cara o norte.

Foto da palleira:

A Palleira do Diz na actualidade.

Polo plano da fachada, vemos que ao subir as escaleiras damos a un pequeno corredor que apoiaba nas escaleiras e nun canzorro. O corredor ten unha varanda que non chega ata a ventá. Esa ventá ten unha misión específica. Por ela metíase a palla dende o carro ao segundo andar e deixábase almacenada na barrela. 
O tellado é a dúas augas e alongábase un pouco cara as escaleiras e cubre tamén parte da porta de acceso.


Fachada da Palleira do Diz.


A distribución da parte terrea demostra que o espazo estaba totalmente aproveitado. No espazo por diante da fachada facíase a malla, (si que existían airas comunais pero era moi común que se fixera a malla por barrios que aproveitaban unha praza ou unha zona da rúa que fose máis ancha. Tamén podía ser que cada quen fixera a súa malla. Neste caso a malla facíase neste espazo). Antes da malla traíanse os mollos dende a leria. Facíase a meda e agardábase polo día máis axeitado para facer a malla. Unha vez rematada, a palla metíase na palleira.
Tamén era o espazo para facer a matanza do porco que como vemos criábanse na planta terrea da palleira.
Era tamén onde podía estar o carro cando os traballos do campo así o esixía.


Planta terrea

Debaixo da escaleira había un espazo pechado onde se gardaban os apeiros para traballar a horta, os empregados na matanza e os arreos de cabalos e bestas.

Xa dentro da palleira o espazo estaba dividido para ter aos animáis de traballo e de alimentación.
Na parte central estaba o cabalo ou a vaca. Á dereita gardábanse as ovellas e seguramente algunha chiba.
O cortello dos porcos cara o fondo á esquerda. A facenda menuda tiñan pequenas construccións contra a fachada posterior. Escolleron esta localización porque esta fachada está orientada cara o sur, a máis solleira.
O espacio sobrante que queda ao carón da palleira usábase para poñer a horta: verzas, pementos, tomates, cebolas, allos, etc que tanto axudan na alimentación da familia.


Segundo andar

O segundo andar estaba adicado ao almacenaxe da palla. Como vimos cando falei da tulla neste mesmo blog, a palla era aprovitada para moitas cousas: alimento, cama para os animáis, na martanza para chamuscar o porco, fachóns, xergóns, etc.
Vese como o corredor seguía ata a parede lindante pero non a varanda para facilitar a carga da palla dende o carro.

A Limia foi sempre terra de centeo e en Xinzo as edificacións estaban preparadas para almacenar as colleitas. O gran en tullas que forman parte das casas. A palla nas palleiras. Neste caso unha palleira de dous andares que aproveitaba o espazo para criar e gardar os animáis necesarios para o traballo e alimentación da familia.


Como sempre moi agradecido a Manuel Diz polos planos.
A Maria Isabel Calleja, miña nai, polo información.

domingo, 8 de diciembre de 2019

OS PECHOS DAS PORTAS DE A FORXA. PORQUEIRA.




Casas de A Forxa.




En A Forxa, Concello de Porqueira, aínda se conservan casas tradicionais. O peor é que moitas están abandonadas e algunhas xa están esborralladas. O problema comeza cando entra auga polo tellado, podrece a madeira do tellado, podrece despois os pisos de madeira ata que os muros non aguantan e ven todo ao chan. Mentres os netos ou bisnetos dos que fixeron as casas, na diáspora, non teñen idea de voltar a terra e non teñen interés por recuperar o "capital" dos antepasados. Para o que quere comprar unha destas casas, sempre é caro, e arranxar a escritura de compraventa moitas veces unha odisea do quince: varios herdeiros (moitos no extranxeiro), firmar poderes, notario, rexistro, taxas...

O acceso á casa facíase moitas veces pola porta da corte do gando no andar terreo. Por esta porta ten que entrar e sair o carro, co que as dimensións están adecuadas ao volumen do carro. Cando é esta a única porta de acceso á vivenda, a escaleira ao segundo andar está no interior. Noutros casos xa se ve a escaleira exterior que remata nun balcón ou nun corredor onde está a porta pola que se accede ao segundo andar. Por suposto na planta terrea tamén teñen a porta da corte.

As portas das cortes son de dúas follas e para que estean pechadas emprégase un sistema  moi simple pero efectivo: os "pechos". Normalmente o pecho é de madeira cun pasador (este pasador é o que a xente chama pecho e que lle dá nome ao conxunto). Despois destes primeiros pechos os sistemas de cerramento fóronse complicando para impedir a entrada ou saída da corte. Porque os pechos basicamente son para manter a porta pechada para que non saia a facenda da corte (vacas, ovellas, chivas...), para que non entren animais e persoas non desexadas, para que o vento non abra as portas e que o frío, a auga, a neve ou a saraiva entre na casa.

 A Forxa.

O pecho simple de madeira é o que máis confianza facía na veciñanza. Logo os tempos trouxeron a desconfianza, e a guerra o medo. Os pechos reforzáronse con pezas de metal, trancas, etc. Finalmente os pechos fixéronse de ferro e engadironse ferrollos, chaves, cadeados...

Os pechos de madeira nesta localidade pódense clasificar en:

Grupo A: Pecho de amarre superior ao pasador.

Grupo B: Pechos con asa. (Polo espazo onde se mete a man para gurrar da porta).

Grupo B-1. Co pasador por riba da asa para meter a man.
Grupo B-2. Co pasador por debaixo da asa para meter a man.

GRUPO A: PECHOS CON AMARRE SUPERIOR AO PASADOR.

Este pecho ten un saínte na parte superior que se usa para amarrar cunha man e gurrar cara un cando se quere pechar. Cando as dúas follas están á mesma altura métese o pasador polo burato e queda pechada a porta. Tamén se usa cando se abre a porta unha vez que se libera do pasador. Para esta acción tamén chega con gurrar coa man en calquera parte da folla.

O pecho da foto está nunha porta que mide 210 cm de alta e 155 cm de ancha. O pecho dende o chan está a 150 cm e ata a trave hai 30 cm.

O pecho mide 30 cm de alto, 4 cm de ancho e 5,5 cm de fondo. O pasador mide 31 cm de longo, 4 cm de alto e 2 cm de fondo. O pasador é totalmente plano e non ten os saíntres que impide que caia ao chan si se empurra con forza. O punto do pecho máis separado da parte de arriba son 10 cm. O pecho está na folla esquerda da porta da corte. A porta tamén ten unha pechadura con chave.



Pecho con amarre superior.

Este outro pecho ten un aspecto máis antigo e por iso quixen falar del. Tamén porque o pecho está en uso na actualidade. O José garda as ovellas e as chibas nesta corte.

Pecho con amarre superior.

O pecho está nunha porta que mide 195 cm de alta e 169 cm de ancha. O pecho dende o chan está a 105 cm e ata a trave hai 57 cm.
O pecho mide 33 cm de alto, 7 cm de ancho e 7 cm de fondo. O pasador mide 18 cm de longo, 4 cm de alto e 2 cm de fondo.
Como se olla na foto o pasador si que ten saíntes. A separación da parte de arriba para meter os dedos é menor que no pecho antetior, é só de 3 cm.
O pecho está colocado na folla dereita da porta.



Grupo B-1. CO PASADOR POR RIBA DA ASA PARA METER A MAN.

Pecho con pasador por riba da asa para meter a man.

Esta pecho está na porta da corte dunha casa dun só andar. Ao seu carón ten unha porta de man para a entrada das persoas.
Como se olla, o pecho ten una asa para meter a man. O pasador está pola parte de arriba da asa.
O pecho está nunha porta que mide 196 cm de alta e 170 cm de ancha. O pecho dende o chan está a 110 cm e ata a trave hai 53,50cm.
O pecho mide 32,50cm de alto, 4 cm de ancho e 3,5cm de fondo. Está separado 6 cm da porta.
O pasador mide 16 cm de longo, 4,50 cm de alto. O pasador ten saíntes.
O pecho está colocado na folla dereita da porta.
Un informante casual que pasaba por alí cando estaba medindo, díxome que no interior tiña unha tranca para asegurar a porta.

Grupo B-2. CO PASADOR POR DEBAIXO DA ASA PARA METER A MAN.

O pecho está na porta da corte e tanto a porta como o pecho estén en moi mal estado. O pecho está remendado con cintas de ferro para que aguante. Tamén a porta ten ferros para asegurar as madeiras. Como se olla na foto ten unha cadea con cadeado para pechar a porta.

Pecho con pasador por debaixo da asa para meter a man.
O pecho está nunha porta que mide 219 cm de alta e 192 cm de ancha. O pecho dende o chan está a 117 cm e ata a trave 68cm.
O pecho mide 34 cm de alto, 4 cm de ancho e 5,5cm de fondo. Está separado e 4 cm da porta.
O pasador mide 13,5 cm de longo, 4 cm de alto. O pasador ten saíntes.
O pecho está colocado na folla dereita da porta.
No interior a porta ten unha tranca e como xa comentei unha cadea cun cadeado.

Hai máis pechos nas portas das cortes de A Forxa pero non varían nas formas que comento máis arriba. Si que mudan en tamaño e en estado de conservación.

Aos veciños de A Forxa que levan con paciencia as miñas preguntas e deixan que fedelle nas súas propiedades. Obrigadinho.