luns, 16 de maio de 2022

O ENTROIDO EN CONGOSTRO. RAIRIZ DE VEIGA. A LIMIA.

Nos anos noventa do século pasado achegueime até Congostro para facer fotos dos moitos canastros que a aldea ten.

Atopeime co Carlos, veciño da localidade ao que coñecía por coincidir os fins de semana en Xinzo.

Comentoume que a mocidade da aldea acababa de constituir unha asociación, Asociación Cultural "A ESCOLA",  para poñer en valor as tradicións e os saberes dos seus maiores.

Deixoume para fotocopiar un traballo que fixeran sobre o entroido que penso que ten moito interés e que vou a comentar nesta achega. 

No escrito comentan que o entroido de Congostro era moi participativo e que toda a xente da aldea axudaba a que a festa fose do agrado de todos. Dende as avoas preparando a comida típica do entroido até os nenos que como veremos participaban dabondo. 

O Entroido comezaba o domingo anterior ao Domingo de Entroido que é o Domingo Corredoiro, no que se celebraba a "Corrida do Galo"

O domingo pola mañá os mozos, pagando a escote, compraban un galo a algún veciño. Seguidamente poñían na cabeza un sombreiro feito de pólas e tamén poñían un mandil. Na man levaban unha vara de vimbio que como se verá é imprescindible para guiar a corrida do animal.

San Miquel.

O galo soltábase en San Miguel, aldea próxima a Congostro. (En distancia un quilómetro escaso). Os mozos guiaban ao galo polas poulas e dábanlle "bambeazos" coa vara de vimbio até que chegaban a Congostro. A corrida continuaba polas rúas de Congostro e remataba no centro da aldea: a Aira da Moa.

Aira da Moa na actualidade.

Os mozos descansaban uns intres e esperaban polos compañeiros que quedaran polo camiño. Cando se xuntaban todos continuaban co xogo da Corrida do Galo. 

Ao galo, que estaba máis morto que vivo, pendurábano polo pescozo dende a varanda dun balcón dalgunha casa da Aira da Moa. Eran xs nenxs xs que xogaban ao que todos coñecemos como A Pita Cega. Cos ollos tapados e un pau na man intentaba mallar no galo. Cando o neno perdía a orientación, baixaban o galo, que estaba atado a unha corda, e deixaban que o galo lle dera na cabeza para que adiviñase onde se atopaba.

Cando o galo morría entegábanllo ao mestre da aldea.

Dende a perspecitiva actual parece moi cruel, que o é, mas era moi normal que este xogo se fixese en moitas vilas e aldeas da Galiza e tamén na Península Ibérica. Onde figure na festividade do entroido o termo de corredoiro, case que habería unha corrida de galo. As sociededes mudan, as veces para mellor e outras pera peor, mas son cousas que pasaron.

Pola tarde os mozos, a "Mazallada", facían baile ao son das gaitas que eles mesmo tocaban na Aira da Moa.

O entroido continuaba o Domingo de Entroido no que se festexaba O Testamento do Burro.

Era normal que durante o ano morrese algún burro na aldea, pensemos que eran uns animais moi útiles para as tarefas de campo, sobre todo como medio de transporte.

O testamento era preparado polxs mozxs e supervisado por unha persoa a quen se lle dera ben facer versos. Como noutros moitos lugares da Galiza, no testamento existe un dó pola morte do burro e un reparto das partes do burro entre os veciños que destacaron pola súa conducta, para ben ou para mal.

Cos versos preparados achegábanse á Aira da Moa un mozo ou unha moza a cabalo dun burro, que era o que lía o testamento. A cada lado do burro ían dous acompañantes que termaban do ramal do burro. Arredor deles xuntábase toda a xente da aldea. (No fondo do artigo transcribo o Testamento do 5 de febreiro de 1989. TESTAMENTO DO FAMOSO BURRO DO XAIME).

Continuaba a festa o Martes de Entroido. Neste día o protagonista era O Meco. Facíase O Meco, como en moitas outras localidades, enchedendo de palla unhas roupas vellas de home. O  Meco paseábase por toda a aldea. Mas o martes xs mozxs de Congrostro e de San Miguel intentan roubar O Meco para que pasase a noite na súa aldea. Esta relación entres Congostro e San Miguel mantíñase todo o entroido onde as comparsas ían dunha aldea a outra.

A máscara que a tradición mantíña en Congostro era a de FARGALLEIRO.  Era unha máscara para xs nenxs e basicamente o que facían era poñer roupa vella que houbese pola casa. Saían todos os días do entroido. Os veciños tamén facían máscaras coas medias vellas das mulleres. 

O Fargalleiro ía de casa en casa e os veciñxs dábanlle ovos, chourizos, cartos, etc. Con todo o recadado polas dez ou once da mañá, ían a casa dalgún dxs rapacxs e facían unha tortilla que comían entre todos. Cos cartos compraban refrescos, galletas, etc.

E falando de comidas en Congostro tiñan comidas do entroido que xiraban ao redor do porco (Como en toda a Galiza).

A María. Comida do Domingo Corredoiro e é a tripa máis delgada e máis longa do intestino gordo do porco.

O Bandullo. Comida do Domingo de Entroido. Enchíase o estomago do porco con costelas e adobábase con pemento, auga, sal e cebola.  

A Cachucha. Comíase cocida con patacas.

As filloas. Sobremesa feita de leite, fariña, ovos, azucre e sangue de porco.


Transcribo o testamento como o escribiron xs veciñxos de Congostro:


TESTAMENTO DO FAMOSO BURRO DO XAIME.

Atención pedimos pueblo
que nos sepan perdonar
que estas son as cousas
que nos trae o carnaval.

Como xa estades pensando
temos algo que contar,
ocurriulle unha desgracia
a un veciño do lugar.

No pueblo de Congostro
preto de Suliñar,
vive Jaime e máis Manuela
e non se poden consolar.

Os fillos dalle que dalle
os fillos sempre insistindo
que vendesen a facenda
e vivisen máis tranquilos.

Despois de moitos problemas
chegaron a conclusión
de vender as vacas, si
de vender o burro, non.

Era no mes de "Maio"
cando o suceso ocurría
Manuela iba aparellar o burro
e o burro xa non a vía.

O burro xa tiña os seus anos
Manuela ben o sabía
que cando se puña a cabalo
o burro "repris" non tiña.

Ela con moito mimo
o burro moito coidaba
axudoullo a sair adiante
cando Jaime non estaba.

Alá nos anos sesenta
Jaime foi pra Venezuela
e en San Miguel,
triste e sola quedou co Burro Manuela.

Manuela en San Miguel
aquelo non lle gustaba
pero o burro nacera alá
e pra riba sempre tiraba.

Os anos foron pasando
xa a familia emigraba
cada día máis traballo,
cada vez menos cebada.

A xente de San Miguel
cando pra baixo baixou
non te descuides do burro,
que aiquí nunca che orneou!

O burro como era vello,
iste mal sempre lle daba
de medrarlle moito as uñas
e hasta o rabo lle pelaba.

O burro chegou a ter
as uñas longas, moi longas
había que llas cortar
e porllas algo redondas.

Cortoullas José Antonio
na aira de Suliñar
e o burro tardou dous meses
en deixar de coxear.

A ferramenta era vella,
pois outra cousa son tiña,
un serrón sin crabuñar
un coitelo e unha lima.

E  non llas dera cortado
de non ser polo Cardón
que se presentou cos "tregueles"
pra crabuñar o serrón.

O Cardón quíxolle cortar
a uña do pé dereito
e o burro sen avisar
zascoulle un couce no peito.

O mundo foi adiantando
xa a emigración moito cambiou
foise olvidando o burro
polos coches de gas-oil.

Manuela por un asuntiño
un viaxiño iba ter
os fillos eiqui non viñan
non sabía que facer.

Manuela a Jaime
moitas veces lle decía
eu anque fora en burro
iba ver a Alberto a Suíza.

Jaime pra consolala
desta forma lle decía
como pensas levar o burro
tendo coches na familia!

Foron pasando os meses
e o burro ben os sentía
non me determinedes viaxes
que se me está acabando a vida.

Baixo Manuela cas polas
iba toda apurada
cando foi aparellar o burro
il xa non se levantaba.

Chamou Manuela a Regina
Francisca, por dios ven aiquí!
vaime alá onda a Revira
que veña correndo eiquí.

Cando chegou José
Jaime xa alí estaba
como imos facer co burro
pra que non se sepa nada?

Manuela chorando estaba
e como facemos con il?
repartímolo na familia
ou levámolo pra Samil.

Pra que nadie se enterara
votárono no tractor
e taparono cunha lona
pra desimular millor.

Deixa muller de chorar
non perdas o coñecemento
que se enteran os mozos
e fanllenos o testamento.

Esto non vale de nada
non o imos ocultar
enterouse Pepe Quico
e il o ha de falar.

Fainos boa falta
que Pepe o vaia publicar
traballando José Antonio
na prensa nacional.

Puxeronse con estas cousas
e o burro non o sacaban
e iban pasando as horas
e os veciños alí se xuntaban.

Jaime non choraba
pero caro lle costou
sempre andaba alá por dentro
prenda que dios me levou.

Francisca toda enoxada,
sacai o burro deiquí
que ven ise cheiro
e fiame moito mal  a mín.

Mama estese tranquila
non sea tan apurada
se o quere repartir
dígalle que nós, non queremos nada.

Con esto chegou Fernando
e Carmen xa alí estaba
que non se entere Rogelio
que o queredes deixar sin nada.

O Revira con disimulo
o mellor cacho levaba
pra lle dar a Raquel e a J.Antonio
pra ver si lle gustaba.

Manuela con eso da carne
bo ferexo ela tiña
hai que lle deixar algo ás nenas
e tamén a Florentina.

Entón contestoulle Jaime
imos chamar a Avelino
que il entende da carne
pois sempre foi o seu oficio.

Dixoselle enseguida a Rosa
tu non te achegues alí
que o reparten iles solos
e non te comprometan a ti.

Manuela dalí a un pouco
o sentido ela lle veu
que deixaba sin nada a Laura
que fora quen llo vendeu.

Chamou Pepe a Benita
con esa calma que ten
non lle dias esa carne as nenas
que eso non as mantén.

Preguntoulle Olguita a Conchita
non sei como o arreglar
pues non sei si esa carne
a Cristina le va a gustar.

Alí Josefa e Antonio
os modos non lle guataban
como non está Carlos
a nós non nos dan nada.

Manuela os seus compromisos
con Angelita ela tiña
anque solo sea o rabo
que llo regalen a Rosiña.

Cando Alberto chegou
Manuela a piel lle deu
ponlla nos asientos neno
que o burro xa nos morreu.

Abuela non te disgustes
porque o burro xa morreu
pra te pasear a ti
coche xa teño eu.

A historia deste burro
eiquí a imos rematar
non nos estendemos maís
non vos queremos cansar.

A ESCOLA pide axuda
e sepamos perdonar
que as cousas que estaban
olvidadas, queremolas renovar.


O meu agradecemento a Carlos de Congostro por deixarme naquela altura esta información tan interesante.

Aos compoñentes da "Asociación A Escola" por rescatar do esquecemento os costumes dos seus maiores.















domingo, 10 de abril de 2022

ENCALADOS E ENCINTADOS EN CORTEGA. A LIMIA. (REPORTAXE FOTOGRÁFICA).

No verán do 2021 achegueime ata Cotegada da Limia procurando os encalados e os encintados.

No centro da aldea atopei unha casa cun encalado semellante ao de Seiró, Vilar de Barrio. (Artigo neste mesmo blog). A parte positiva do encalado, próxima ao tellado, aparenta derramarse nos cálices que están debaixo. Entre cáliz e cáliz un círculo. A parte negativa ten a forma de seteiras pero non tan marcada como en Seiró.


Casa con encalado.

O cáliz está composto por un medio círculo. Debaixo un pequeno círculo e finalmente unha peza triangular que fai de pé do cáliz. Como a pedra é de perpiaño, con corte regular, debaixo do cáliz aparece unha liña do encintado.


Detalle do encalado con cálices e círculos.

O Encalado continúa polo balcón. Como ollamos, a porta do balcón ten un encintado ancho.


Encadado no balcón.


O encalado percorre os catro muros da casa. No balcón e nos cuñais da casa o encalado fai unha figura de "columnas" que lle dan moita máis beleza a construcción. No encalado superior permanece o medio círculo pero perde o resto das figuras que forman o cáliz. Complétase o conxunto engadindo uns círculos entre o encintado superior e o inferior. Se coincide o círculo nas esquinas das dúas paredes, o círculo dóblase adaptándose ao cuñal.

As columnas son dúas, unha para cada cara do muro. Cando chega á altura do encintado a columna estreitase con dous semicírculos en negativo. Xorde, entón, un capitel que chega ata o encintado do tellado. Este encintado superior faría a función de arquitrabe.



Detalle das "columnas" do balcón.



Detalle do cuñal dos muros cun dos círculo dobrado.


Noutra das construcción da aldea atopamos tamén o encalado ancho debaixo do tellado. Aparecen medios círculos sen as outras partes da figura do cáliz. 

Encintado con medos círculos.


Unha pequena fiestra da mesma casa presenta un encintado ancho ao redor que se perdeu na parte inferior. Temos uns medios círculos: catro debaixo do encintado do tellado e catro por riba do encintado da fiestra. Non están simétricos, existe unha pequena desviación debida ao encintado.


Pequena fiestra con encalado e medios círculos.


Outra das casas ten o encalado superior pero faltan os cálices. Ten ademais un encalado ancho na fiestra. Na fachada principal tamén ten un encalado ancho que enmarca a edificación.



A vivenda conserva os encintados e encalados na parte superior do paramento.


O máis interesante dos encalados de Cortegada é o encalado xeométrico na fachada principal da casa que vemos a continuación. Está ao lado da porta da corte.
Na fachada lateral vemos o encintado que está ben conservado, só perdeu na parte de abaixo. 


Casa con encalado xeométrico na fachada.


O encalado xeométrico son dúas Rosas. O encintado foi sustituido por cemento e parece que ao facelo quixeron respectar as rosas pero en xeral o conxunto perdeu moito. Non sabemos como sería enteiro porque quedan restos dun encintado groso descendente.


Rosas.

Nun detalle máis cercano podemos observar os restos do encintado e do encalado xeométrico.


Detalle do encintado e do encalado.


Nesta foto podemos ollar en detalle a feitura do encalado. Ainda se observan os riscos feitos para encadrar os círculos.  Supoño que as dúas flores estarían rodeadas dun encintado ancho como mostran os restos en tres lados, faltando case todo na parte dereita. Podemos pensar na posibilidade de que houbera máis rosas.  

As flores están en positivo. Debuxaronse sobre o cal e despois con moito tento foise quitando o cal ata que quedou a figura.

Encalado xeométrico en positivo.


Na cercana aldea de Meilás tamén encontrei algunha casa con encintado moi vistoso. 

Casa en Meilás.


Unha das edificacións ten unha fiestra coa decoración de cálices e círculos. O cemento desluce o conxunto pero supoño que rematou cos problemas de humidade.


Decoración na parte superior da fiestra en Meilás.


Nunha casa deste lugar atopamos debaixo do balcón da fachada principal, nun dos paramento laterais, un encalado de círculos e medios círculos.


Encalado xeométrico en Meilás.


No detalle podemos distinguir que é un conxunto de columnas formada por uns círculos centrais e medios círculos laterais. Están debaixo dun encintado ancho. Non quedan restos que nos indiquen que este encalado xeométrico tivese continuidade. 


Detalle do encaldo con círculos.

Os circulos centrais son tres ainda que o de abaixo é máis pequeno. Na parte superior e inferior presenta medios círculos. 
No lateral dereito ten dous semicirculos centrais e na parte superior e inferior temos cuartos de círculo. Tamén na parte inferior vese un arranque de encintado groso.

No lateral esquerdo adiviñanse a mesma cantidade e forma que no lateral dereito, mas están máis esnacados.



Como curiosidade, en Cortegada, unha casa ten un encalado lateral no balcón que presenta unha fita de cor vermello composta de flores vermellas e azuis. Esta fita enmanrca todo o encalado polos laterais. Quedan resto do encalado que cubriría a fachada frontal do balcón.

 
Lateral de balcón con encalado e policromía xeométrica.


 
Detalle da fita coas flores vermellas e azuis.


Tamén como parte da entrada dunha pequena construcción temos esta cara que non sei se é dun ser humano ou dun animal.


Cara na parte superior dereita.







Detalle da cara.




Quero que sirva este pequeno artigo de homenaxe ao limiao Paco Franco que foi mestre, investigador, escritor e activista político e cultural. Cortegada foi a súa última parada.  

Deixou na súa casa unha mostra da continuidade da arte popular.






Quero agradecer a Belén a información sobre os encalados e encintados de Cortegada. 

Bibliografía:

Vega Pato, Tomás: Arquitectura Popular Ourensá. Deputación Provincila de Ourense. Centro de Cultura Popular Xaquín Lorenzo. 2007.

domingo, 3 de abril de 2022

PANTALLA 30 ANOS DESPOIS.

Decidín sair de Pantalla 30 anos despois de que o fixera alá polo ano 1992. Deixei de poñer a Pantalla porque non me gustaba a actitude das Pantallas. Pantallas borrachas. Pantallas golpeando coas vexigas na máscara. Pantallas mexando e trousando na rúa, mal vestidas e sen cumplir o rol que por herdanza están obligadas a cumprir.

Era unha falta de respecto que me fería no persoal. Estaban a faltarme a min e a miña nai. A miña nai que nunca saiu de Pantalla porque nos seus tempos só saían os homes. Ela si que me trasmitiu o que debía e non debía facer unha Pantalla. Cando me vestía recordábame que para poñer unha Pantalla había que ter respecto polo que herdabas e cariño, moito cariño. Tamén tiña que ser consciente que non era só eu o que levaba a Pantalla, representaba a toda a casa e non quería que lle comentasen xs veciñxs que o seu fillo fixera o parvo vestido de Pantalla.




Esa decepción por ver o que estaba a pasar coa máscara chegou ao seu cume cando o Domingo de Entroido do 1992 collimos, como todos os anos, ao Pepe Álvarez e dun manotazo nos sacou a Pantalla da cabeza aos meus compañeiros e a min. Estaba farto do trato que lle daban as Pantallas. Faltáronlle ao respecto. Aquel home que sempre se amosaba alegre e que nos ensinaba a multa que lle puxeran por entroidar e que nos contaba como o meteran na cadea xunto con outros compañeiros nos duros anos da dictadura. (Neste mesmo blog tendes unha foto dese momento).

Decidín non poñer a Pantalla esperando tempos mellores. Mas...

Os tempos mudaron e as Pantallas perderon moita da esencia do que era ser unha Pantalla. (As Pantallas actuais non me perdoaran porque pensan que o están facendo ben e faltaranme ao respecto, como xa o teñen feito; e dobremente, unha por pensar que non sei do que estou a falar e outra porque son maior que elxs e só por iso deberían escoitar o que digo. Alá elxs)




Cando saíamos de Pantalla o meu grupo e máis eu non corriamos tanto como se corre agora. Non tiñamos que facer os 50 metros lisos para coller a unha persoa que non estivera disfrazada e loitar por entrar na taberna. Nin andabamos tirados polo chan, con mancaduras no corpo e rompendo a roupa ou a propia máscara. Que falta de respecto ao traxe! Nós cando corriamos polas rúas era amodo, buscando a algún coñecido sen disfrazar e lucindo todo o posible a máscara, porque é para lucir non para andar polo chan. 

O que faciamos, porque o viramos facer aos maiores era: falarmos entre nós si aquel home que non vestía disfrace era coñecido por algún do grupo. Se non era non se collía. Para que se despois non tiñas nada de que falar con él. Se era coñecido acercabamonos bailando e pechabamoslle as saídas. Non ía correr, intentaría mesturarse entre a xente e entrar nalgunha taberna. Cando sabia que estaba rodeado de Pantallas, deixábase acompañar á taberna. Se viña acompañado entraban cos compañeiros ou quedaba con eles noutra taberna para non ter que andar buscandoos despois. Non lle botábamos a man, viña coa roupa do domingo. Nós tiñamos as mans cheas da graxa da vexiga!!! 

Xa na taberna descubriamonos e él buscaba ao mozo ou á moza que era da familia ou amigx da familia. Saudábao e preguntaba pola saúde dos parentes ou amigos e despois quería saber da identidade dalgún que non coñecía e facíanos comentarios ou contaba anécdotas que recordaba dos seus entroidos e da complicidade e amizade con algún dos nosos pais. Porque eramos todos coñecidos. 



Se a aquel señor o collíamos o Domingo de Entroido non se volvía a coller no que quedaba de entroido. O saúdo estaba feito, xa falaramos, xa nos invitara. 

E non sempre se collía á xente sen disfrace na rúa. As Pantallas bailaban en fronte das persoas coñecidas (que moitas veces estaba disfrazadas). Facíase por respecto. Era un baile en solitario porque querías agasallar co teu baile a un familiar ou a un amigo da familia. Normalmente era xente maior, homes e mulleres indistintamente. Moitas veces era á parella que saía a pasear o Entroido. Esas persoas sabían que a Pantalla que bailaba era unha persoa íntima e recibiano como un presente. Nese momento era onde a Pantalla se tiña que lucir bailando. O orgullo de facelo ben e o orgullo das persoas por que o fixeras ben era o mesmo. Normalmente o home, como fora Pantalla, sempre se é, acababa bailando contigo dentro das súas posibilidades, levanba os brazos e agachábase ata onde podía e animábate marcando os tempos do baile. (Meu Deus que emoción, só de contalo se me arrepía o corpo). E despois descubríaste, si na rúa, descubríaste para saúdar, para falar, para mostrar a túa educación cara aos teus maiores. Cando rematabas de cumplimentar, puñas a máscara e saías na procura dos teus compañeiros.  

Outro momento moi emotivo era cando sen aviso, as Pantallas do grupo formabamos un circulo no medio da rúa e comenzabamos a bailar unhas para as outras. E intentabas facelo o mellor posible porque estabas cos teus amigos, cos teus compañeiros. Era un baile de unión, de irmandade do grupo, de ser Pantallas como o foran antes outros e de como eramos nós naquel momento.  

Apunteime ao obradoiro de Arte Arrebol para facer a miña Pantalla. Baixo a sabiduría de Santi e Aurora fomos os dos grupo de traballo creando as nosas máscaras. Dende mediados de setembro e ata febreiro todos os sábados de seis a oitos fomos traballando baixo a supervisión dos mestres. E non era só traballar; o obradoiro cheiraba a entroido: recordabamos anécdotas, falabamos dos entroideiros, de como e o que fai unha Pantalla e o que non, faciamos bromas, axudabamonos uns aos outros, fixémonos amigos. 


Pantalla de Calleja.


Encagueille a camisa, o pantalón, a capa e as polainas a unha modista artesá que se chama Mercedes Veites de Lumecú. Quixen que a camisa e o pantalón fosen de algodón e a capa de tela que non fose de raso porque non me gusta o raso.



Fun Pantalla o Domingo de Entroido, como de mozo. Quixen recordar os momentos de baile. Os movementos. Recuparar as sensacións. Non saín a tomar un viño cos coñecidos. Quixen sair para mín. Para que agromase esa vella amiga que levo no corpo dende que me vestín de Pantalla por primeira vez. E foi moi emocionante redordar na Praza de Oriente os movementos que lle tiña visto aos maiores e repetilos. Foi un desfile de antigas Pantallas, ata onde me deu a memoria, e recordar como saltaban, como movían o corpo para que soase o cinto de campás, como golpeaban as vexigas. Como bailaban

E bailei para os nenos pequenos, aos que cumprimentei como compañeiros. E bailelle aos meus coñecidos disfrazados ou non. E bailei con outras Pantallas mostrando a complicidade de ser máscara.


Foto das redes sociais.

Se a saúde me acompaña no ano 2023 e non se acaba o mundo, que camiño levamos, volverei a sair de Pantalla para disfrutar do que significa enmascararse coa Miña Máscara.  

  

As fotos son da miña filla Uxía Calleja. Obrigado.  


Remato este artigo recordando a un amigo que nos deixou. O meu compañeiro do grupo de Pantallas da xuventude Rodolfo Carlos Latussek Martínez, O Rudi. 

Por aqueles anos da adolescencia nos que compartimos inquedanzas e soños de futuro. 

Unha grande aperta amigo.


Rudi e Calleja.


  






















mércores, 23 de febreiro de 2022

O SIL 2021. REVISTA ENTROIDO 2021

Outro ano máis os amigos de O Sil quixeron contar coa miña participación na Revista do Entroido que xa é un clásico do estudo desta festa.



Moita gracias a María polo importante traballo de difusión do noso entroido.



 

Mercade a revista!!!


LUME!!!

domingo, 30 de xaneiro de 2022

ACLARACIÓNS SOBRE TEXTOS "COLLIDOS PRESTADOS" SEN NOMEAR AO AUTOR.

Só quería clarexar que uns textos do libro de Edelmiro Martínez Cerredelo "O Entrodio de Xinzo de Limia. Tradición-Respecto-Sentimemto" son meus.  Nas notas de pé de páxina aparecen como "Datos da Asociación Cultural A Pantalla".  Os textos están copiados practicamente na súa totalidade ou en parte.

Cando formei parte da directiva da Asociación Cultural A Pantalla, presentei a miña dimisión o 14 de outubro do 2019, entre outras cuosas preparei uns textos para as máscaras que naquela altura estaban expostas na sede da asociación.

O resto da directiva sabía e sabe que os textos son meus polo que quixera que non se repita esta desagradable situación.

Os textos que eu preparei son:


O CAPUCHÓN.


O CAPUCHÓN  é un tubo de tela que cobre ás persoas dende a cabeza ata os pés. A cara tápase cunha carauta ou cun anteface de flocos. O CAPUCHÓN pode ser de cores, pero o habitual é que sexa negro.

É unha máscara simple que oculta a identidade da persoa que o viste. Esta característica fai que non entenda de sexo, idade ou condición social. Permitiu que se relacionansen os veciños de Xinzo de Limia, que noutras condicións -na vida diaria- sería difícil que interactuasen.

O CAPUCHÓN outorgaba unha liberdade de acción nuns tempos nos que enmascararse levaba aparelladas fortes sancións por parte das autoridades. Foi moi popular en Xinzo de Limia dende os anos corenta ata os anos setenta do século XX.

Cóntanse moitas anécdotas dos CAPUCHÓNS, relacionadas coas confusións á hora de identificar as persoas que vestían a máscara; principalmente determinar se a persoa enmascarada era home ou muller e todas as divertidas situacións que se producían para saír de dúbidas.

Na actualidade esta máscara caeu en desuso.

Aparecen parágrafos copiados na páxina 125 do libro.


Capuchóns. (Foto das redes sociais).



O MECO.


MECO DE XINZO DE LIMIA. Foto de Pepe Calleja.


En Xinzo de Limia sempre se colgou o MECO. Sabemos que antiguamente varios gremios como os panadeiros, que colgaban un meco na Praza de San Roque ao carón do cruceiro que había nesa praza, ou os ferreiros que colgaban outro meco no Barrio de Abaixo.

O MECO é a representación do Entroido tradicional. Preside o Entroido coas roupas vellas, a careta  (somos todos e ninguén), os atributos sexuais esaxerados, (recoñecendo a outra carnalidade do Entroido -MECO tamén chamado OS COLLÓNS DO ENTROIDO-), o caxato na man para axudar a manterse en pé despois de tanto exceso, e de defensa para cando o entendemento está anulado.

O actual colgamento do MECO recupera unha tradición dos veciños de Baronzás que todolos anos no Entroido formaban unha comitiva para traer o MECO dende Baronzás ata Xinzo. O MECO viña nun carro enfitado con xestas e fentos. (O renacer da natureza) Viñan vestidos con roupa de traballo do campo e tamén traían apeiros e ferramentas de traballos da terra. Agora, ao solpor do sábado anterior ao DOMINGO DE OLEIRO, a comitiva do MECO percorre as rúas de Xinzo de Limia recreando este acontecemento.

A comitiva está formada por:

-O Touro co Home da Aguillada, o Home do Corno e o Home da Bota (de viño).

-As Corozas e as chocas.

-Os gordos ou Homes de Palla.

-Carantoñas con pelicas que representan o entroido máis ancestral.

-O carro co MECO.

-Veciñ@s de Xinzo de Limia e Comarca, ataviad@os con roupa tradicional, acompañando á Comitiva con Fachucos encendidos,(LUME!!!) durante o percorrido polas rúas do Barrio de Abaixo ata a Praza Maior.

-Acompañamento de música tradicional.

Unha vez na Praza Maior, unha persoa escollida con anterioridade (por ter unha relevancia especial no Entroido de Xinzo) é a encargada de colgar o MECO. Con cada tirón da corda que eleva o MECO ao ceo de Xinzo, as centos de persoas que enchen a praza emite un unánime "AUMMMM".

Unha vez colgado O MECO a mesma persoa que eleva o MECO e dende o carro dá tres VIVAS O ENTROIDO que é respondido con entusiasmo por todol@s participantes do evento.

O MECO  pendurará todo o Entroido no centro da Praza Maior e mentres pendure haberá entroido nas rúas de Xinzo, porque o MECO representa coa súa presenza o ENTROIDO.

Do Meco non se copia nada pero deixo o texto.


COMITIVA DE BARONZÁS. (Foto das redes sociais).

 

O TOURO.

A máscara do Touro (ou Vaca) que escorna á xente na rúa é unha entroidada moi estendida por toda a Península Ibérica. Esta máscara, coa súa actitude tan participativa, provoca moita diversión na rúa: carreiras, caídas, saltos e moitas gargalladas.

En Xinzo de Limia o Touro sae coa comitivia do "Colgamento do Meco", que se celebra o sábado anterior ao Domingo de Oleiro. Recupera unha antiga tradición que se perdeu nos escuros anos da ditadura. A saída do Touro era unha compoñente máis do Entroido de Xinzo de Limia.

O home da Aguillada: é quen guía o Touro no percorrido e procura que volva ao rego e non escorne á xente. (Unha aguillada é unha vara longa que corrixe a dirección dos touros e vacas dándolle suaves golpes nos cornos).

O home do Corno: é quen manda co son do corno cando a comitiva se pon en marcha e anuncia a inminente chegada do Touro ao longo do seu percorrido.

O home da Bota: é quen se encarga de darlles de beber uns grolos de viño aos participantes da comitiva.

Cómpre tamén salientar a presenza de Dous homes que acompañan ao Touro en todo o percorrido e que teñen a mestría de adiviñar a intención do Touro: viraxes inesperadas, carreiras tolas ou paradas traizoeiras.

Aparece na páxina127 e 128 copiado na súa totalidade.


A COROZA.

A Coroza é unha capa feita de xuncos ou de palla de centeo que cobre por completo a persoa que a leva. En Xinzo de Limia utilizábase o xunco como material para a confección da Coroza. Protexe contra a auga e o frío e consegue manter seca a roupa da persoa que a viste.

Foi unha prenda moi usada en toda Galicia polos labregos e gandeiros para resistir os duros invernos galegos.

É posiblemente a prenda de vestir máis antiga que chegou a nós desde a noite dos tempos. É unha prenda totalmente vexetal e mantívose sen variar no seu deseño e materiais.

Coa Coroza calzábanse Chancas para protexer da humidade do chan.

En Xinzo de Lima perdeu o seu uso orixinal e está integrada no ENTROIDO e en eventos folclóricos.

Da Coroza non se copia nada pero deixo texto.


O MANTURREIRO.

 Figuara de Manturreiro vestido entre Castor, Pachín e eu mesmo. 

O MANTURREIRO é a máscara de Boado, no Concello de Xinzo de Limia.

Os "manturreiros" vestían un MANTO -denominado "MANTURRIA"- que lles ocultaba todo o corpo. Por riba da cabeza ataban a "manturria" cunha corda para que non esvarase polo corpo, que recibía o nome de CARAPUCHO. Nas costas colocaban unha tea de cores ou negra, que se ocultaba coa propia tea.

Como complemento levaban  un pau para zoscar e un cesto para levar a cinza, a fariña ou a palla seca para emporcallar xs veciñxs.

Era unha máscara que saía á noitiña, para ocultar mellor a identidade. Entraba nas casas e tabernas para interactuar cxs veciñxos. Os "manturreiros" facían trasnadas e bromas. Ás mulleres levantábanlles a faldra e intentaban sacarllle algunha prenda de roupa. Aos nenos austábanos, como fan outras moitas máscaras. Na rúa tamén buscaban ás veciñxs para facerlles falcatruadas e bromas.

Nos anos 2010 e 2011 os mozos de Boado recuperaron a máscara e víronse "manturreiors" polas rúas desa aldea.

Na actualidade esta máscara caeu en desuso.

Paxina 183 copiados parágrafos e frases.


FARRUMEIRO.


O FARRUMEIRO é unha máscara fustrigadora de Nocedo de Riveira no Concello de Os Blancos.

Vestía roupa vella. Cubrindo a cara levaba unha carauta de cartón na que pintaban con tizón as cellas, o nariz e a boca. Na man levaba unha media de muller chea de cinza da lareira.

A un sinal acordado cos gaiteros -normalmente deixar de tocar-, aparecían os FARRUMEIROS na Aira de Arriba, que era onde se facía a festa. Coas medias batían nos mozos das outras aldeas que estaban bailando coas mozas locais.

Cando o FARRUMEIRO tiña algunha conta pendente con outro mozo e sabía que acudiría ao baile, na media tamén metía algúns tizóns da lareira para que os golpes fosen máis contundentes (algún veciño comenta que mesmo se metían pedras para que o dano fose maior.)

Tamén entraban nas casas dos veciños que non querían ir á Aira de Arriba a participar da festa. Como castigo manchaban aos moradores con cinza e graxa dos zapatos.

Na actualidade esta máscara caeu en desuso.

Páxina 128 copiados parágrafos.


Non todo vale. O tempo que cada quen emprega en tarefas, que ademáis non son remuneradas, ten que ser respectado.

O meu agradecemento ás persoas que fan as cousas porque gostan delas sen antepoñer ningún interés.


 

sábado, 4 de decembro de 2021

O VERGALLO. UN ELEMENTO IMPORTANTE DA MÁSCARA DE XINZO DE LIMIA.

Co paso dos anos moitas das partes que forman a vestimenta e tamén dos elementos complementarios das máscaras van cambiando. Nas fotos antigas ollamos que os deseños das máscaras e a vestimenta mudou para facelas máis vistosas, máis cómodas ou porque o artesán deulle o seu toque persoal, ou.... O entroido é dinámico e os materiais ou desaparecen ou son cambiados por outros que dan mellor resultado. O importante e que se manteña esa repetición na actitude que todos esperamos de cada unha das máscaras do noso entroido.

Un dos elementos que se perdeu na máscara de Xinzo foi o vergallo. 

O nome foi recuperado para a máscara de Sarreaus: VERGALLEIRO. (Que comparte espazo cos Peliqueiros de Freixo e Freande) 


Vergalleiro.


Na Limia o vergallo é recoñecido e asimilado como un elemento da máscara de Xinzo, da Pantalla.


QUE É UN VEGALLO?

O dicionário Estraviz dinos:

(1) Órgão genital do macho. O órgão genital dos bois e dos cavalos despois de cortado e seco.

(2) Azorrague (látego) feito desse órgão.

O diccionario da RAG:

2. Órgao da cópula, nos mamíferos machos. Sinónimos: verga, vergalleira.

3. Verga do touro que, unha vez seca, se utiliza para facer látegos.


Vergallo de boi


O vergallo da foto é propiedade de José Manuel Lorenzo que o leva pendurado do pulso no tempo de entroido, cando sae de Pantalla. O vergallo fíxollo o seu pai, Celso Lorenzo Otero que foi o que me informou da elaboración:

Unha vez que se extrae o vergallo do boi ponse a secar ao ar. Para que quede estirado cólgaselle un peso na punta. Cando seca enrólase sobre si mesmo e córtaselle a punta máis fina. Para darlle máis consitencia neste caso Celso enrolou un aramio todo ao redor. Como é un vergallo para lucir e non para bater deulle unha mao de verniz. Fixo un burato na base para pasar un amalló de coiro para pendurar do pulso. Na parte por onde se agarra enrolou un cordón fino para non tocar directamente na pel do vergallo.

O vergallo ten de longo 46 cm. 

Na lado da empuñadura ten de ancho 1,7 cm e 1,3 cm. Non é totalmente circular. Está un pouco aplanado. A empuñadura mide 8,5 cm e deixa un centímetro para o burato por onde pasa o amalló de coiro. Este amalló mide 17 cm en total e de ancho 3 mm. Esta empuñadura do vergallo é un pouco máis ancho por mor do cordón: 2 cm e 1,6 cm.

Na outra punta o vergallo mide de ancho 1,3 e 1 cm. Continúa a forma aplanada.

O aramio deixa 11 tramos á vista.


Vergallo de Boi.


Vicente Risco dínos como empregaba a máscara de Xinzo de Limia o vergallo:

"con camisetas e calzóns de punto, campaíñas e un vergallo de boi na man, en Xinzo de Limia" cando fala das Damas e Galán que en tempos participaban do entroido de Xinzo na súa monumental Etnografía.

O informante foi posiblemente Ángel Ramos, mestre en Lamas, que lle fixo unha descripción do Galán que recorda moito ao traxe que hoxe en día usa a Pantalla:

"os homes cunha camiseta e un calzoncillo de punto e unha faixa encarnada, con uns colares de campanillas, e un vergallo de boi cunha vexiga de de porco atada na punta." 

Na memoria da xente de Xinzo quedou o recordo de que a máscara levaba vergallo. Pero ninguén sabe dicir claramente para qué e porque a máscara levaba este complemento. O máis comentado é que se empregaba para espantar aos cans que asustados polo ruído e a forma atacaban ás Pantallas. Os que agora levan vergallo coa Pantalla pendúrano do pulso e ainda que non repartan vergallazos, si que pensan que era para iso. Para que se non?

En conversa coa persoa que facía os cintos das Pantallas e que exerceu o oficio do traballo do coiro moitos anos en Xinzo de Limia, Manolo Ramos Cid, díxonos que compraba os vergallos xa feitos á empresa de Allariz Curtidos Blanco. Os vergallos que vendía era como látegos para as bestas. Non vendeu ningún para as Pantallas.

Se as Pantallas nalgún tempo levaron vergallo, supoñemos que era para dar vergallazos. Estamos a falar dunha máscara fustigadora, como outras moitas do entroido galego. Perdeuse o vergallo e a vexiga que ía amarrada na punta pasou a man. As vexigas non baten na xente. Só fan ruído que xunto coas campás do cinto anuncian a chegada das Pantallas ás rúas. Das boas Pantallas. Por moitos anos.

José Manuel Lorenzo de Pantalla co vergallo pendurando do pulso.


O meu agradecemento a Celso Lorenzo Otero por prestarme o vergallo e por explicarme a elaboración e ao seu fillo José Manuel Lorenzo por prestarme a foto.
Tamén o meu agradecemento a Manolo Ramos Cid pola información e a Justo Gude por organizar a entrevista. 

Risco, Vicente. Obras Completas. 3 Etnografía. Editorial Galaxia. 1994.
Revista NÓS.

venres, 26 de novembro de 2021

ENTROIDO DO ANO 1943 EN XINZO DE LIMIA. OS ENTROIDEIROS NA CADEA.

Sempre escoitamos falar en Xinzo de Limia do ano no que meteran na cadea aos que festexaban o entroido. Eran os anos duros da dictadura. O entroido estaba vetado. Só se celebraban as festas relixiosas con toda a severidade que o réximen franquista impuxo nos costumes e na vida en xeral.

No 1943 varios veciños de Xinzo de Limia foron para o caldeiro e tamén foron multados porque estaban a celebrar o entroido. Non foi a maoires porque estas persoas eran maís ou menos afectas ao réxime e además tiñan o diñeiro para pagar as sancións. 

Escoitamos contar que como os que facían o entroido estaban na cadea, a festa desprazouse cara a rúa onde estaban os pechados. Non lles faltou a bebida e a comida. Tampouco o cante e o baile.

Cando de mozo saía de Pantalla cos meus amigos, sempre "collíamos" ao Pepe Álvarez que gustosamente tomaba un viño connosco. Contábanos cando o meteran na cadea por celebrar o entoido e seguidamente mostraba con orgullo a multa de 250 pesetas que lle botaran. A multa sempre a traía na carteira. Que anos máis bos cando o entroido era noso!!!

Conseguín un lector de disquetes, aqueles primeiros discos de almacenamento de datos, e fun revisando os disquetes que tiña na casa (os que quixeron abrir) e nun deles apareceron catro fotos que me deixara para escanear un fillo de Justo Álvarez, alá polos anos 90 do século pasado. Tres son do entroido. Unha delas ten importancia porque vense catro persoas na xanela da cadea de Xinzo de Limia. (Actual Escola Municipal de Gaitas e Percusión de Xinzo de Limia.)

Pois ben, esa foto mostra a algúns dos que estiveron pechados na cadea naquel entroido do ano 1943. Estaban pechados no primeiro andar da cadea. A xanela é a que está por riba da porta da entrada.

Contei coa imprescidible axuda do meu amigo e compañeiro da Asociación O Bión, Justo Gude, para identificar aos que aparecen na foto. Gude fai unhas auténticas radiografías das fotos antigas e acaba por descifrar toda a información que poden ofrecer.

Esta é a foto orixinal. Temos que pensar que nos anos 90 os escaneados eran moi básicos.


Cadea de Xinzo de Limia. Actual Escola Municipal de Gaitas e Percusión.



 

A proposta de identificación de Justo Gude é a seguinte:


Fotos coas persoas identificadas. Composición de Justo Gude.

Justo Rodríguez é o da parte superior esquerda. Pepe Álvarez é o da parte inferior esquerda.

Alfonso Villarino é o da parte superior dereita. Víctor Domínguez é o da parte inferior dereita. 


Esta achega á historia do entroido de Xinzo de Limia non sería posible sen a axuda de Justo Gude.