martes, 24 de agosto de 2021

ENCALADOS E ENCINTADOS EN SEIRÓ, VILAR DE BARRIO.

Quixo a casualidade que nunha visita a Seiró, Concello de Vilar de Barrio, ollase os encalados e encintados da aldea. Era o ano 2016. Volvín estes días de agosto de 2021 para ollar o estado de conservación dos encalados e encintados.

O encalado é unha das manifestacións do arte popular da que máis gosto. Os de Seiró están moi ben. 

Vou falar primeiro dos encintados e encalados desta casa que ao estar nun canellón dá traballo atopala.


Foto do 2021.


Parede parcialemente encintada e encalada. Foto do ano 2016.

A parede perdeu parte do encintado do medio para abaixo. Conserva na parte superior dereita un encintado ben traballado. Predominan as formas máis ou menos circulares que son as típicas de pedras que non está o suficientemente traballadas. Son pedras irregulares e cachotes, como se olla na parte de abaixo que perdeu o encintado.

É no lado esquerdo e por debaixo da xanela onde o artista se luciu máis.


Xanela con encalados. 2016.

Penso que podo dividir o encalado en tres partes.

A parte superior á esquerda.  O encintado é ancho e a parte negativa queda cunha forma redondeada que a min recórdame unha mazá. 

Banda de medios círculos. Aparece debaixo do encintado anterior unha banda de medios círculos. A parte de arriba da banda está formada pola metade de dous círculos e medio.(Parte inferior do círculo). A parte de abaixo ten dous medios círculos. (Parte superior do círculo) Están colocados para que non coincidan as partes anchas dos círculos.

Banda con círculos de menor tamaño. Esta banda en parte pasa por debaixo da xanela. Na parte de arriba da banda ollamos sete círculos e medio. Na parte de abaixo da banda temos as metades de sete círculos e medio (Parte superior do círculo). Esta vez o artista fai coincidir as partes anchas dos círculos. No medio, para completar o espazo, aparecen outros sete círculos de menor tamaño.

Seguramente o encintado e as bandas seguirían cara a esquerda. Parece que ainda quedan restos do encalado. Hoxe está perdido.


CASA QUE FOI TABERNA:

Porta e xanela da casa que foi taberna.

Esta casa ten uns encalados moi lindos. Na fachada da porta e tamén na lateral, debaixo das tellas que sobresaen do tellado, ten un encalado en banda que crea un xogo visual ben interesante co positivo e o negativo.

Encalado positivo, para entendernos o que é de cor branca, está composto por unha fileira de cálices. Entre cáliz e cáliz aparece un círculo. Pode ter un sentido relixioso que nos leva á parte máis importante da Misa que é a conmemoración da morte de Cristo ao consagrar o sangue de Cristo representada no cáliz e do corpo de Cristo representado na hostia que aquí serían os círculos brancos... Ou non. 

O encalado máis próximo ao tellado, que é bastante ancho, fai a intención de derramarse dentro do cáliz. Crea entre cáliz e cáliz, na parte superior, unha medio círculo en negativo.
O cáliz é a peza que aparece máis traballada. A parte do cáliz para conter o líquido son as partes superiores dos medios círculos que xa coñecemos. A base do cáliz está composta por un pequeno círculo e por un triángulo que é o pé do cáliz. 

A parte negativa está formada por un círculo que ten outro círculo no interior e que pola parte de arriba remata en punta. Recórdame as seteiras das ameas dos castelos.

Xanela da taberna.

Detalle da banda á dereita da xanela. O remate integra a forma do cáliz nos encintados anchos da dereita e da esquerda.


Detalle da banda á esqueda da xanela.


Detalle da banda debaixo da xanela que malamente conserva o encalado.

Fachada lateral da taberna con encalado no balcón. Continúa o mesmo patrón de cálices e de círculos.


Casa que en tempos foi taberna fachada con balcón..


Balcón con encalado ano 2016.


O balcón é unha beleza de forxa, que cos encinados e encalados fai un conxunto ben lindo. 2016

Detalle do encalado e encintado da parede do balcón. 2016.




Detalle da banda á esquerda do balcón.


Casa no centro da aldea.

Esta casa conserva o encintado na parte máis alta da parede e o encalado na parte superior da xanela. Segurmente porque é a parte onde non chega a auga da choiva pola protección do tellado. Formalmente o encalado é o que xa vimos na casa que foi taberna: cálices e círculos.

Restos de encintado e encalado na parte superior da xanela.


Detalle do encalado na parte superior da xanela. Os que instalaron o cable deberían pagar en galeras a desfeita.


Como podemos ollar nas fotos os encalados están esnacados polo abandono, pola humidade e pola falta de sensibilidade dos instaladores de cables. Os tellados están cedendo por que non se arranxan e co tempo caerá todo ao chan. Non só se perderán os encalados. A propia construcción desaparecerá. Vemos o fin dunha cultura e o malo é que a cultura que desaparece é a nosa.

Tomás Vega Pato no seu libro Arquitectura Popular Ourensá, clasifica estos encalados dentro dos de "Decoración xeométrica en paramentos verticais". E pon varios exemplos similares con fotos nas seguinte aldeas:

Cortegada, Sarreaus (pax. 366). 
Viladerrei, Trasmiras. Mesmo tema pero con diferenzas na feitura do cáliz e sen o círculo branco.
Trandeiras, Xinzo de Limia, nun caso co cáliz en negativo (pax. 370). 
Solveria, Xinzo de Limia co mesmo tema pero con diferenzas. O cáliz ten o pé máis curto e falta o círculo branco. (pax. 370-371).
Damil, Xinzo de Limia. Recorda o motivo do cáliz pero están feitos con dous círculos (pax. 371).
 

Bibliografía: 

Vega Pato Tomás, Arquitectura Popular Ourensá. Ed. Deputación Provincial de Ourense. 2007.
Vega Pato Tomás, Encalados decorativos no contorno da Lagoa de Antela. Lethes nº 9. 2006.


O meu agradecemento xs veciñxs de Seiró pola amabilidade. 

martes, 3 de agosto de 2021

ACESO AO PRIMEIRO ANDAR NAS CASAS DE XINZO.

Moitas das casas do Barrio de Abaixo de Xinzo de Limia son de dous andares. O andar terreo era onde se gardaban e criaban os animais. O primiero andar era a morada das persoas, onde está o lar e os dormitorios. 

Casa con escaleira interior con dúas portas, unha para a corte e outra para a vivenda.



Ao primeiro andar sóbese polas escaleiras. As escalerias poden estar dentro ou fóra da construción. Vemos as diferenzas. 

Comezamos polas escaleiras interiores. Normalmente arrincan dende a corte dos animais. Son escaleiras de madeira estreitas. Moitas veces cóbrense totalmente con táboas de madeira facendo paredes. Para evitar que non suba ninguén dende a corte, e como non decilo, para evitar os cheiros, pónselle unha porta na parte de arriba. Se se quería reforzar a seguridade púñanse dúas portas, unha na arrancada das escaleiras e outra no cumio.

Unha evolución desta escaleiras de madeira, foi a de separar de construcción a porta da corte da porta do primeiro andar. Son dúas portas independentes dende a rúa ainda que se deixa unha porta interior de acceso dende o portal á corte. Esta escaleira constrúese de pedra e recentemente con novos materiais. 

As escaleiras exteriores presentan diversos modelos. O modelo mais simple é a escaleira directa á porta da vivenda. O acceso é dende o último chanzo no que nos temos que parar para sacar a chave a abrir a porta.

Os tempos forom adaptando as escadas ás novas necesidades e así ollamos como esta escaleira modificouse para aprovietar os espazos deixando, eso si, uns poucos chanzos ao exterior recolocando a porta mais abaixo.




Casa da Praza de Oriente



Podemos ollar que algunhas casas fixeron mais grande o último chanzo para facilitar o acceso. A este chanzo máis grande chamanlle patamal ou patín.

Podemos ver uns exemplos:

Casa con patím ou patamal.

Modificouse a entrada a corte, engadindo muro e unha pequena porta de acceso.


Casa con patín ou patamal e varanda metálica.

Nesta outra casa ollamos como o patín protexe a entrada da corte. Emprégase un canzorro para sustentar as pedras do patin. O espazo debaixo da escada tamén é aproveitado para gardar apeiros. Esta casa pasou de ter escada interior a exterior en algún momento pois pode verse como a escaleira cegou o que parece unha porta ou unha xanela.
Nestes casos as escadas aparecen como un engadido exterior á fachada principal da vivenda.



Albergue de Peregrinos de Xinzo de Limia.


Na reconstrucción da casa para albergue de peregrinos do Camiño de Santiago de Xinzo de Limia pechouse o patin e creouse um novo espazo que fai as veces de recibidor. 
 
Cando se estende o patin crease o corredor. E o corredor ofrece un espazo extra para poñer a secar o cereal como o millo, facer traballos miudos cando o tempo non e bon, poden brincar os rapaces pequenos, falar os namorados, etc.
A escaleirada segue a ser un anexo a fachada principal da casa, no está dentro do volume da casa. Vemos tamén que a escaleira cegou unha porta que agora fai as veces de xanela.


Podemos ollar a escaleira, a porta do corredor e o corredor. A varanda do corredor está fermosamente traballada.

O corredor con máis detalle. Canzorro para soster o corredor e porta da corte modificada. A trave do corredor tamén é de madeira.

A mesma casa nunha foto do outono de 1996.






Esta casa con diversas modificacións mostra a escaleira e o corredor. Parece que as divisións entre parentes acurtou o corredor.

Nesta outra casa o corredor fíxose con novos materiais constructivos. A casa ou casas son un pouco peculiares porque vemos a esquerda parte da escada fazendo de muro e outra escada que daba acceso ás dúas vivendas. Unha delas está esborrallada. Ben, o importante é que se mantivo o modelo de escaleira de corredor.




Podemos ollar como a porta metálica da acceso a dúas escaleiras a dereita e a esquerda.

Foto do outono de 1996 onde ollamos a escaleira que agora está tapada pola porta metálica.



Tamén chega um momento no que se pecha o corredor. Cando esto sucede a escaleira pasa a formar parte do volume da edificación. A escaleira aparece paralela ao muro.









Ten tamén unha xanela á dereita da escaleira. Ollamos que se emprega noutras moradas.

Outro exemplo podemolo ver na casas que sempre coñecín como a casa da Peregrina, que foi a propietaria e que era amiga da miña avoa Julia.





A casas e as escaleiras foro renovadas pero manteñen a distribución de sempre. Escaleira que sobe paralela á parede. Adaptouse a porta para facela máis pequena e colocouse un pasamanos aos lados da escaleira.
As adataptacións posteriores tamén modificaron os espazos para aproveitar unha vivenda que xa non depende do gando e das colleitas. Conservaron unha porta de acceso ao andar terreo.
Tamén vemos a xanela por riba da escaleira.

Os tempos mudaron e as necesidades da xente da vila tamén. Impuxéronse os edificios de vivendas e as casas perderon funcionalidade, nin hai vacas, nin facenda que atender, nin apeios e ferramentas que gardar...
A vila sufriu uns cambios importantes na súa fisionomía que eu penso que o tempo está a demostrar que provoca unha importante perda de identidade dos que somos da vila con tanta mudanza. O noso entorno é moi importante pola identificación e a localización dos espazos. É fundamental para a nosa vida afectiva. Xa o imos pagando, xa... 






.






jueves, 1 de julio de 2021

III XORNADAS DE CULTURAL POPULAR

O pasado 26 de xuño celebramos as III XORNADAS DE CULTURA POPULAR da ASOCIACIÓN CULTURAL O BIÓN. Asociación que fundamos no ano 1989.

Este ano coa pandemia decidimos facelas xornadas a través das redes sociais. 

Contamos coa colaboración da radio de LIMIACTIVA, e co seu Presidente Oscar Gómez que estivo nos controis. XPAZO cedeunos a sala de xuntas para gravar o programa. O C.E.I.P. ROSALIA DE CASTRO deixounos a ra para xogar unhas partidas. 

Raúl Mera e Justo Gude participaron na gravación. Justo Gude preparou o guión do programa.



Os preparativos:


Calleja, Oscar e Gude.

Calleja probando o equipo.


Poño aquí o enlace das xornadas.


O xogo da ra.


lunes, 14 de junio de 2021

DO CASO QUE LLE ACONTECEU Á MÁSCARA DE XINZO DE LIMIA.

Vicente Risco escribiu “Do caso que lle aconteceu ao Dr. Alveiros” un conto onde o prodixioso e as ciencias ocultas levan ao protagonista a vivir unha extraordinaria aventura.

O propio Vicente Risco deixounos un enigma asociado á máscara de Xinzo de Limia. Vou intentar descifralo ou polo menos vou deixalos datos para quen queira tire as conclusións que estime oportunas. Modestamente, achego o que penso como veciño de Xinzo que disfrutou o que puido da Pantalla.

O caso xurde cando visito o sábado 27 de marzo de 2021 a exposición "Os nosos entroidos" que organiza Francisco González en Ourense, con grande éxito por certo. Dende o principio Francisco González ofreceuse a amosarnos a exposición a miña filla Uxia e a min. O percorrido durou unha hora e media e falamos moito do interesante mundo do entroido. Un dos comentarios que nos fixo Francisco foi: "Non te ofendas, pero a Pantalla era para xente pobre". E ollando as fotos que se conservan, a verdade é que a maioría das persoas, nomeadamente os nenos, visten roupas da casa e nas casas nese momento non había moitas cousas. Foron tempos moi difíciles. E caramba, todos temos dereito a divertirnos, digo eu.

No percorrido da exposición paramos un momento diante da Pantalla. MIÑA MADRIÑA!, non podía sacalos ollos da lámina que penduraba da parede detrás da máscara. A lámina é a seguinte:


Fundación Vicente Risco.

 

Carantoña e gorro dos cigarróns.

Hainos en Ginzo con unha vexiga e péganlle ô que pasa 

Entre 2 collen a calquera polas pernas, lévano â taberna e tenlles que pagar viño

Poden bater ôs demais, mais a iles non lles poden bater. Insúltanos.

 

Que???. Que está a pasar???. Como que "hainos en Ginzo"??? 

Francisco González díxome que a lámina era un préstamo da Fundación Vicente Risco. 

Cando chegamos a casa, comezo a busca. Primeiro na Revista Nós da que Vicente Risco foi director e na que escribiu moitos artigos. 

No número 35 da revista Nós do ano 1926, firmado por VR (Vicente Risco) aparecen dous artigos no "Archivo filolóxico e etnográfico de Galiza" O primeiro fala da Santa Cruz de Laza e o segundo fala dos Cigarróns. Di textualmente cando fala dos Cigarróns: 

" Os cigarrons "

“De Laza ven tamén o costume dos cigarróns, que s'estenden a Verín, e derradeiramente, tamén a Ginzo”.

No terceiro parágrafo di:

“O cigarrón ten dereito a bater coa vexiga a todol-os que pasan e ninguén lle pode bater a íl, faga o que faga. En troques, a xente anda atrás d'il aldraxandoo. Ás vegadas, xúntanse dous cigarróns, collen a calquera pol-as pernas, e lévano â taberna, e o interesado tenlles que pagar viño. Percorren moitas aldeias, e chegan nas suas escursiós deica os Milagros "

Existe una acuarela da man de Vicente Risco onde representa uns cigarróns:

Fundación Vicente Risco.


Sigo buscando nos traballos de Risco. Voume a impresionante e imprescindible “ETNOGRAFÍA” que no capítulo de “As Idades da Vida. Festas do Ano” volve ao mesmo argumento cando fala dos Cigarróns. Está na páxina 567.

Dinos que a tradición pon aos Cigarróns en Laza e que percorrían longas distancias ata chegar a Castela. Remata o parágrafo: "Hoxe non soen saír de Galicia nin case da provincia; en troques,  hainos en Verín, Xinzo e outras vilas".

No seguínte parágrafo fala da actitude do Cigarrón que é a comentada de bater co mallo ou vexiga e que entre dous collen a un home e que o levan á taberna onde ten que pagalo viño.

Julio Caro Baroja no seu libro El Carnaval, cita para o entroido na Galiza a Vicente Risco nun artigo publicado na Revista de Dialectología y Tradiciones Populares: "Apuntes sobre el Carnaval en Galicia" do ano 1948. Tamén cita a  Fermín Bouza-Brey en "Máscaras Gallegas de origen prehistórico" en Homenagem a Martins Sarmento, Guimaraes do ano 1933. 

E que nos di Julio Caro Baroja dos Cigarróns?. Pois que son típicos de Verín, do Val de Monterrei e de "Xinzo de Limia

Segue dicindo que os cigarróns levan un pao cunha vexiga de porco atada. E repite o de que entre dous collen a alguén e que o levan á forza a unha taberna para que pague o viño. Que se poden insultar e que son perseguidos por unha piollada de rapaces

Pero Risco fala na súa ETNOGRAFÍA doutra máscara que protagonizaba o entroido de Xinzo. Eran as Damas e galáns. Cóntanos que era moi común que estas máscaras levaran roupa branca e cintos con chocas. Di textualmente na páxina 570: "con camisetas e calzóns de punto, campaíñas e un vergallo de boi na man, en Xinzo de Limia"

É hora de visitala Fundación Vicente Risco que está en Allariz. Quedo citado co seu Vicepresidente, Antonio Blanco, que me recibe amablemente e que me facilita o camiño para conseguila documentación que pode achegarme á resolución do enigima da máscara de Xinzo.

Aos poucos días recibo, entre outras, esta nota que gardaba Risco dun tal Ángel Ramos de Xinzo de Limia, datada polos principios del siglo XX e que literalmente di:

"os omes con una camiseta yun calzoncillo de punto yoña faixa encarnada; con us collares de campanillas; yun bergallo de boy con una vesiga de porco atado na punta - yas mulleres vestidas de mulleres yalgunas dome; con roupas ben vellas para que causen ben risa ".

Quiero engadir aquí que en Xinzo algúns saben ou intúen que a Pantalla foi un invento dunha persoa. Fálase dunha maleta perdida nalgún faiado onde se garda o primeiro deseño da máscara. Parece que este home quería para Xinzo unha máscara distinta e propia de Xinzo

Volvo a Francisco González que también nos comentou que a Pantalla era un invento moderno e que non tiña nada de que avergoñarme. 

Ben, despois de darlle unhas cantas voltas cheguei ao seguinte:

A MÁSCARA DE XINZO NON TIÑA NOME E RISCO CHAMOUNA POLO XENÉRICO CIGARRÓN.

Pode ser que a Pantalla non tivera nome e que os informantes de Risco ou o propio Risco escolleran o nome xenérico da máscara cercana de Verín. 

NON EXISTIA UNHA MÁSCARA EN XINZO DE LIMIA.

Pode ser que en Xinzo non existise unha máscara de entroido?. Os veciños decidiron vestir a máscara máis coñecida, cercana e extendida: o Cigarrón. Entón para deter a expansión desta máscara na vila do Limia, algún veciño con coñecementos decide crear ou recrear unha máscara distinta.

Comenta Federico Cocho no seu libro O carnaval en Galicia, páxinas 192 e 193, que os maís recelosos pensan que a Pantalla foi inventada a comezos do século XX por un ilustrado local.

Dende logo se foi así, este home tivo un éxito absoluto. Só temos que ollar o inzamento de Pantallas que na actualidade enchen as rúas de Xinzo de Limia. Debería ter recoñecemento público.

CONVIVIRON DÚAS MÁSCARAS EN XINZO? 

Cigarrón

Sería moi importante porque pon a Xinzo na influencia dunha das máscaras máis emblemáticas da provincia de Ourense e máis alá. Máscara que mantén unhas características en cada localidade. En Xinzo como vimos tiña unhas actitudes definitorias comúns a outras zonas entroideiras como o que collían as persoas para que lle pagaran o viño e que levaban unha vexiga de porco. Actitudes que perduran agora noutra máscara, a Pantalla.

Madamita e galán

As máscaras brancas son moi comúns na Galiza e tiñan en contraposición unha máscara "negra", mal vestida con farrapos e pelicas. A descripción que nos dá Ángel Ramos de Xinzo de Limia é moi importante porque introduce a faixa vermella e o cinto de campaniñas. Sigue aparecendo a vexiga que continuará na Pantalla actual e nomea o vergallo. 

O NACEMENTO DUNHA NOVA MÁSCARA?

Pantalla

Aproveita a vestimenta do Galán cunha carauta deseñada por unha persoa concreta?. (Ese cartón do corno ... material moderno) A nova máscara recolle do Cigarrón o comportamento. Ahora leva a vexiga na man, non leva o mallo pero si que levaba o vergallo. Perdeuse o vergallo? Quen se fixe nalgunhas Pantallas, nomeadamente nos Villarino, verá que levan un vergallo colgando do pulso. Polo tanto existe unha lembranza de que as mácaras levaban vergallo. Falan de que era para axotar aos cans que asustados e violentos perseguían ás Pantallas. Ou sería que se usaba para espantar á rapacillada ou aos adultos nunha reminiscencia de que o cigarrón era insultado e perseguido? Ademais collen aos homes para que conviden a tomar un viño. 

Que nos di ademais Risco do que fai un Cigarrón na súa ETNOGRAFÍA?.  Pois dinos que non fala, que camiña a brincos, chouta e baila. Comportamento ben claro dunha Pantalla onde o de saber bailar ou non a Pantalla define ao que leva a máscara como unha boa ou mala Pantalla.

QUE SIGNIFICA ESE: "derradeiramente, tamén en Xinzo"?

(Recordo o comentario da Revista NÓS: “De Laza ven tamén o costume dos cigarróns, que s'estenden a Verín, e derradeiramente, tamén a Ginzo”).

Chegaban os Cigarróns dende outras localidades?

Pode ser que os Cigarrón chegasen dende Sarreaus?. Falan que en Freixo e Freande aínda se conservan traxes antigos de Cigarróns. Naquela altura os de Laza viñan alugar os traxes a estas localidades. 

Durante os años 90 do século pasado era normal ver Cigarróns da zona de Sarreaus no desfile do martes de entroido de Xinzo. Este costume dos Cigarrones de Freixo o Freande seguen una tradición de achegarse até Xinzo para troulear no entroido? E se foi así, dende cando levan practicando este costume?


Peliqueros de Sarreaus.


Ou foron os Zarramoncalleiros de Cualedro os que viñan até Xinzo? Os deseños das mitras teñen elementos vexetais, como antigamente en Laza, e un elemento central como ten a lámina custodiada pola Fundación Vicente Risco.


Zarramoncalleiro de Cualedro.

*Na entrada á exposicion "Os nosos entroidos" teñen unha máscara de finais do século XIX  ou principios do XX de Espiño, Oimbra que ten un dibuxo cunha lúa central que é parello ao da lámina.




Temos unha foto máis recente (Rizo) onde ollamos tres máscaras xuntas: Cigarróns, Pantallas e Capuchóns. Podemos decir que as tres son as máscaras de Xinzo? 

É de destacar na foto a convivencia normal de Cigarróns e Pantallas, algo que agora é impensable. Durante moitos anos crearon en nós un rencor contra os nosos veciños, sobre todo con Verín, que non ten ningunha razón de ser. 


Foto de Xinzo de Limia onde ollamos un Cigarrón a esquerda, duas Pantallas a carón do Cigarrón e dous Capuchóns.


E as Pantallas de Xinzo, que opinarán deste datos que pouco se coñecen ou que se ocultaron?
O entroido está moi presente nas nosas vidas e a Pantalla é un elemento fundamental, até marca as idades das nosas vidas. Eu fun e son Pantalla. Non se deixa de ser nunca porque as sensacións que trasmite esta máscara son únicas. Si á forza que dá a máscara lle engadimos esa oportunidade de ser outra entidade, de deixar a individualidade. Se lle sumamos o viño, na súa xusta medida, que sirve de apócema para desinhibir os sentidos e facer de elo coa outra dimensión. Pois todo iso xunto fai que te sintas como Deus, nunca mellor dito, sínteste un Deus.


Pantalla de Xinzo de Limia.

Penso que non son un bo detective e que como o protagonista do conto de Risco, o Dr. Alveiros, quedo ben amolado. Eu non puiden aclarar o enigma. Ademais apareceron outros enigmas que tal vez non teñan solución. Unha maleta que agora é un tesouro perdido nun faiado. Convivencia de varias máscaras no entroido de Xinzo. Máscaras que chegan de visita ao entroido de Xinzo. Posible inexistencia dunha máscara orixinaria. En fin... 

O ENIGMA CONTINÚA.


O meu agradecemento á Fundación Vicente Risco pola atención e pola amabilidade. (Á que ultimamente non estou moi afeito). Obrigado por permitirme usar os seus fondos no artigo do blog. Obrigadisimo ao Vicepresidente Antonio Blanco. Obrigadisimo ao Secretario Xosé Rodríguez e obrigadisimo a Arquiveira Carmen Blanco. Foron moi considerados con este amante das tradicións galegas en xeral e das tradicións da Limia en particular. O meu sincero reconoñecemento polo seu bo facer e ao seu profundo compromiso coa Galiza.

Obrigadisimo a Francisco González pola exposición, pola atención que nos mostrou e por encirrar a miña curiosidade cara un tema tan interesante para un veciño de Xinzo.

Bibliografía:

Ares Pérez, Carlos X. Festividades de inverno na Provincia de Ourense. Máscaras, personaxes e rituais. Ed. Dr. Alveiros, un selo da Fundación Vicente Risco. 2019. 
Caro Baroja, Julio. El Carnaval. Alianza Editorial. 2006. Páxinas 409-410.
Cocho, Federico. O carnaval en Galicia. Ed. Xerais de Galicia, S.A. 1990.
Dasairas Xerardo. O entroido en Terras de Monterrei. Edicións do Cumio, S.A. 1990.
Risco, Vicente. Obras completas 3.Etnografía. Editorial Galaxia.1994.
Revista NÓS.
Prieto Alonso, Domingos. As origens trácias do cigarrón.2012.








miércoles, 26 de mayo de 2021

PANTALLA DE 1989.

A miña compañeira de traballo Mónica Seguín Martínez faloume de que tiña unha Pantalla de Santi (Santiago Martínez Santana) do ano 1989. 

Vou facer un pequeno estudo.

As medidas son en centímetros e a Pantalla sempre é ollada de fronte.

Comezo a descripción pola cara.



O perímetro da cara é de 32 cm. Da fronte ao quiexo ten 19 cm

A BARBA.

A barba nace dende os cornos e fai dúas ondulacións a cada lado da cara. No queixo ten unha só ondulación. A barba é irregular e onde máis se nota e no tramo da barba do queixo que vista de fronte deixa ver a diferenza. A barba é de cor negra.

BARBA LADO ESQUERDO.

A ondulación que está máis cerca do corno ten de longo 4,2 cm. A parte estreita pegada ao corno mide 2,80 cm de alto. A parte máis alta mide 4 cm e a seguinte parte estreita mide en 3 cm de alta.

A ondulación que está máis cerca da boca ten de longo 6,70 cm. De alta mide 3,50 cm e a parte estreita que está pegada ao queixo mide 1 cm.

BARBA LADO DEREITO.

A ondulación que está máis cerca do corno ten de longo 4,1 cm. A parte estreita pegada ao corno mide 2 cm de alto. A parte máis alta mide 4,70 cm e a sequinte parte estreita mide 3 cm de alta.

A ondulación que está máis cerca da boca ten un longo de 6,1 cm. De alta mide 4 cm e a parte estretita que está pegada ao quixo mide 1,30 cm.

BARBA DO QUEIXO.

De longo ten 6,2 cm. O lado estreito da esquerda mide de alto 1 cm. No medio a altura é de 2 cm e o lado estreito da dereita mide de alto 1,3 cm.

A BOCA.

A boca é de cor vermella e é bastante ancha (Moito papel de periódico cando se empapelou). De longa na parte de exterior mide 6,1 cm e na parte interior 3,6 cm.

O labio superior ten de ancho 2 cm e na parte inferior ten 1,5 cm.

BIGOTE.

O bigote é de papel pintado de negro de 6,90 cm de longo e 0,7 cm de ancho.

COLORETES.

Os coloretes son dous círculos de cor vermello de 0,70 cm de diámetro. A separación entre eles é de 6,40 cm.

O NARIZ.

O tabique mide 3,70 cm de longo. O ancho interior é de 1 cm e o exterior de 2,10 cm. De alta son 2 cm e de fonda 1.

OLLOS.

O ollo esquerdo mide de longo 4 cm. De alto 1,70 cm. O fondo da parte de abaixo 1 cm e na parte de arriba 1,50 c. Ten na parte de arriba 6 pestanas e na parte de abaixo 5 pestanas.

O ollo dereito mide de longo 4 cm. De alto 1,80 cm. O fondo da parte de abaixo 1 cm e na parte de arriba 1,50 cm. Ten na parte de arriba 5 pestanas e na parte de abaixo 5 pestanas.


CELLAS.

As cellas non son regulares, son unha pincelada que muda de ancho e longo.

A esqueda mide de longo 5,30 cm e de ancha 0,40. A dereita ten de longo 4,80 cm e de ancha 0,40 cm.

OS CORNOS.


Recordo que a Pantalla é ollada de fronte. 






Pasamos agora á descrición do CORNO da Pantalla.

As medidas xerais do corno son:

A altura dende a Percalina (tela que colga da parte traseira da máscara) medindo na parte onde remata o corno ata o punto máis alto da Pantalla é de 31 cm.
O ancho na parte inferior mide 18,40 cm.
O ancho da parte media, dende a punta do corno, mide 28cm.
O pequeno corno sainte que está por riba da cara da Pantalla mide de ancho 8,60 cm. Dende onde dá a volta ata o cumio ten 10,70 cm.

O lado esquerdo ten o fondo de cor morado coa fita de cor azul escuro. Estas son as medidas da fita:




O debuxo ten grupos de pintas de varias cores que intentan ter forma piramidal, ás veces o consigue e ás veces non.
O grupo de pintas azuis entán no contorno. Empezando polas de abaixo e seguindo o sentido das agullas do reloxo. En total son nove grupos, contando co grupo central:

1º grupo: 22 pintas.
2º grupo: 16 pintas.
3º grupo: 40 pintas. É o que máis ten.
4º grupo: 28 pintas.
5º grupo: 24 pintas.
6º grupo: 18 pintas.
7º grupo: 18 pintas.
8º grupo: 25 pintas.
9º grupo: 27 pintas. Este é o grupo central.

Ademais temos 14 grupos de pintas douradas que fan de base a unha liña convexa de cor vermella. Por riba desta liña temos unhas pintas de cor branca tamén convexas. Estas pintas brancas teñen por riba unhas pintas de cor dourada máis ou menos centradas.

Na punta do pequeno corno que está por riba da cara temos tres grupos de pintas:

1º grupo: 9 pintas douradas, liña vermella e 8 pintas brancas con 8 pintas douradas por riba das brancas.
2º grupo: 10 pintas douradas, liña vermella e 9 pintas brancas con 9 pintas douradas por riba das brancas.
3º grupo: 7 pintas douradas, liña vermella e 11 pintas brancas con 11 pintas douradas por riba das brancas

Temos unha liña vertical onde aparecen 5 grupos de pintas:

1º grupo: 12 pintas douradas, liña vermella e 8 pintas brancas con 8 pintas douradas por riba das brancas.
2º grupo: 13 pintas douradas, liña vermella e 5 pintas brancas con 5 pintas douradas por riba das brancas.
3º grupo: 12 pintas douradas, liña vermella e 6 pintas brancas con 6 pintas douradas por riba das brancas
4º grupo: 18 pintas douradas, liña vermella e 8 pintas brancas con 8 pintas douradas por riba das brancas.
5º grupo: 15 pintas douradas, liña vermella e 10 pintas brancas con 10 pintas douradas por riba das brancas.

Outra liña vertical onde aparecen 4 grupos de pintas:

1º grupo: 12 pintas douradas, liña vermella e 6 pintas brancas con 6 pintas douradas por riba das brancas.
2º grupo: 12 pintas douradas, liña vermella e 9 pintas brancas con 9 pintas douradas por riba das brancas. (Case non se olla o branco)
3º grupo: 16 pintas douradas, liña vermella e 7 pintas brancas con 7 pintas douradas por riba das brancas
4º grupo: 16 pintas douradas, liña vermella e 7 pintas brancas con 7 pintas douradas por riba das brancas.

Finalmente temos unha última liña vertical cun 2 grupos de pintas.

1º grupo: 14 pintas douradas, liña vermella e 11 pintas brancas con 11 pintas douradas por riba das brancas.
2º grupo: 11 pintas douradas, liña vermella e 7 pintas brancas con 7 pintas douradas por riba das brancas.

Onde cambia de sentido o pequeno corno temos unha liña máis ancha convexa. Tamén no fondo esquerdo temos unha media lua vermella con dúas liñas azuis.

O lado dereito ten o fondo de cor morado máis claro que o esquerdo. A fita exterior segue sendo de cor azul escuro. Medidas da fita:




Na punta do corno que está por riba da cara ten 30 pintas vermellas como color base e por riba pintas de cor azul, aínda que non en todas. No medio temos tres liñas de cor verde de 2 cm, 2,30 cm e 1,80 cm medidas que dou de abaixo a arriba. Encima unhas follas de herba de cinco follas co fondo de cor vermella e gris por riba. Da máis pequena a máis grande temos as medidas de: 1,05cm, 2,10 cm, 2,60 cm, 3,20 cm e 5 cm.

Un raro debuxo como de manga xaponés é o protagonista. Ten corpo en forma de pión. De alto ten 12,20 cm. De ancho ten 11,10 cm. A parte superior do pión é de cor vermella con liñas e mezclas brancas. De alto mide 7,10 cm e de ancho 10,30 cm. A parte de abaixo so pión é de cor azul con mezclas brancas. De alto mide 6,30 cm e de ancho 11,10 cm.  
A cara da figura é de cor pistacho. Ten como un casco de cor marrón que rodea a cara, o queixo, o pescozo e a parte de arriba da cabeza. Os ollos son negros con gafas de cor rosa e unha liña de cor vermello por riba.. Os buratos do nariz son negros e a boca de cor vermella. O casco de alto mide 5,10 cm dende o pescozo ata a parte máis alta da cabeza. Da boca ata a parte superior dos ollos mide 2 cm.

Por riba da cabeza ten unha especie de abano de catro varas de cor pistacho. Esta distribución crea un corpo de tres espazos de cor rosa con máis ou menos intensidade. Ten 2, 3 e 4 pintas de cor gris. A parte superior está rematada en dentes de serra. O dente de serra máis pequendo mide 3,90 cm e máis grande mide 11,10 cm. A parte inferior do abano mide 2,90 cm e a superior 11,50 cm.
Na parte dianteira do corpo encontramos 31 pintas de cor verde e azul misturado. Estas pintas chegan ata a parte de arriba do abano no seu lado máis pequeno.

 Catro líneas de cor verde de entre 1 cm e 1,10 cm. Doce pintas azuis. Unha linea grosa ondulante de cor azul e branca de 2,60 de longo e 0,60 de ancho. Dúas series de tres pintas verdes de 0,90 cm. Outra liña ondulada de cor azul e branco de 4,60 cm de longa e 1 cm. Por riba tres liñas verdes de 1 cm. Outras tres liñas verdes máis grandes que unen a liña ondulada azul coas follas de herba. Seguimos cara a dereita e atopamos na parte inferior unha pincelada de cor verde de 1,30 de alto por 0,70 de ancho. Na parte superior encontramos outra liña ondula azul e branca de 4,40 de longo e 1 cm de ancho. Por riba outra tres liñas de cor verde de 1 cm.

Na parte superior do abano temos unha serie de 15 pintas de cor azul. Baixando temos unha pincelada de cor verde de 1,30 cm de loga e 0,6 cm de ancha. A súa dereita un grupo de 11 pintas de cor azul e roxo. Baixando un pouco máis atopamos unha serie de 5 liñas de cor verde de 1 cm a 1,10 cm. A dereita destas liñas temos 4 follas de herba. As medidas de arriba a abaixo son de 4,20 cm, 6,40 cm, 7,10 cm e 3,70 cm.

Agora temos un elemento cun motivo dun animal. Un becho que parece unha escolopendra de cor verde e negra con cabeza vemella. Mide 11,20 cm da cabeza ao rabo. Ten sete patas con pinza na parte superior e catro patas con pinzas na parte inferior. O remate da cola temén remata en pinza. A cabeza de 1,60 cm de longa por 1,70 de ancha ten como unha media lúa algo diluída. Rodea a cabeza pola parte frontal unja serie de 11 pintas azuis. A dereita do becho tamén atopamos unha serie de 11 pintas azuis. No rabo tamén temos 19 pintas azuis. Debaixo destas arrinca unha serie de liñas verdes que queren ser paralelas pero que rematan por non acadalo. Son 14 liñas de 1 cm. aproximadamente. Coas tres liñas inferiores aparecen mezcladas pintas azuis nun total de 34 pintas. Dende as pintas arrincan cara a esquerda tres liñas verdes de 1,90 cm, 1,70 cm e 1,90 cm. Os anchos son de 0,90 cm nas dúas maís estreitas de 1,10 cm na maís ancha. Sigue un grupo de 10 pintas azuis e finalmente unha liña verde de 1,30 de longo por 0,50 de ancho.

PERCALINA.

A Percalina é vermella con dous grupos de buratos romboides de 1,50 cm de lado. Aparecen na parte inferior da  tea. A percalina mide 67 cm de longa e o remate está dentado. A parte dentada ten 32 cm de longa. A percalina mide de ancha na parte inferior 63 cm.

O floco que se coloca na parte de abaixo da cara é o típico que se puña nas colchas. Ten entre 7 cm e 7,50 cm de ancho. A parte que se cola a Pantalla é de 3cm.

O peso da Pantalla é de 700 gm.

Entereime que o artesán a este modelo de Pantalla  chamáballe "a porca" pola forma do nariz. Este artesán foi evolucionando no concepto da máscara. Esta evolución verémola proximamente ao facer un estudo dunha Pantalla máis actual.

Quero agradecer o prestamo que me fixo a Mónica (Mica) da máscara e a súa decisión de non cambiar o modelo cando a levou a arranxar e así poder ollar a evolución das máscaras deste artesán.

Tamén quero agradecerlle a Ana Ban Ana o préstamo do deseño dunha Pantalla para tomar as medidas.

 




sábado, 22 de mayo de 2021

UNHAS COPLAS DE CEGO QUE CHEGAN DENDE MONTREAL (CANADÁ).

Despois de publicar a copla de cego contactou comigo María José Fernández Estévez. Díxome que tiña unhas coplas de cego da súa avoa. A avoa chamábase Rosa Jardón Morán de Vilar de Santos. Recorda que a avoa gardaba moitas coplas pero que estas son as que puido salvar. María José, que recordo do instituto, vive en Montreal e dende aló chegan as coplas.  

Falamos tamén de que Rosa era unha desas persoas que pasaba o día cantando. Antes cantábase máis. Nos traballos do campos, nos traballos comunais, no lavaderio, nas tascas, nas festas, nos fiadeiros... e cantabaselle aos nenos pequenos (moi importante). Agora encendemos a radio, o mp3, o móvil, etc. e cantan por nós. Parece unha brincadeira pero isto quere dicir que se rompe o elo na trasmisión das cancións populares. Pérdense definitivamente.  

A copla é filla do seu tempo. O tratamento que fai das mulleres é a típica dunha sociedade moi patriarcal. Paréceme que forza a traxedia cunha morte absurda. 

A copla:

Copla de cego

LOS AMORES DE CAROLINA.

Carolina es linda y guapa                                              el traje como era negro
de los novios se reía,                                                     no le salía la harina.                                   
se divertía con todos                                                      Pero él sin decir nada       
pero casar no quería.                                                     en el water se metió,
Pero unos tíos muy ricos                                               y por la ventanilla                                                  
a esta muchacha dotaban,                                             el pantalón sacudió.
con condición que en un mes                                        Como hacía tanto viento
tenía que estar casada.                                                  de las manos le cayó,
Ella que todos los hombres                                           como el tren corría tanto
despreciara sin conciencia,                                            sin pantalones quedó,
ahora si se casaba                                                          Luego el pobre allí escondido 
era por coger la herencia.                                              en el tren tenía que seguir, 
Fué cuando un muchacho guapo                                   quedara sin pantalones
sus papeles fué arreglar,                                                y no podía salir.
para casarse con ella                                                      La novia al ver que él tardaba
para poder heredar.                                                        creyó que él la abandonó,
En el documento decía                                                  cuando el tren llegó a Jaén  
para que no hubiera líos,                                               con las maletas ella bajó.
que tenían que ir a casarse                                            Cuando el revisor del tren
a la casa de sus tíos.                                                      viendo el servicio cerrado,
Como sus tíos vivían                                                     cuando aquella puerta abrió
en el pueblo de Jaén,                                                     vió al pobre novio asustado
ya con sus trajes de novios                                           Le dijo al verlo escondido
se montaron en el tren.                                                 ya pasan dos estaciones,
Y cuando él iba hablando                                             dijo él, no puedo salir
con su novia Carolina,                                                  que perdí los pantalones.
del estante del vagón                                                    Marchó y volvió el revisor
cayó una bolsa de harina.                                             y al momento le entregó,
Encima del pobre novio                                               un pantalón de soldado
la bolsa se desató,                                                         y pronto se lo vistió.
el traje de boda negro                                                   Parecía un embutido
blanco de harina quedó.                                               o una lata de sardinas,
Por mucho que sacudieron                                           tan ceñido y la chaqueta negra
entre él y Carolina                                                        blanca con la harina

Copla de cego.

Cogiendo un coche de punto                                        Y mientras al pobre Toto
y a Jaén se dirigió,                                                        del suelo lo levantaron,
y a casa de los tíos                                                         y a la luz de una taberna
de Carolina llegó.                                                           los vecinos lo llevaron.
Cuando do vió Carolina                                                 el dijo no tengo nada
tan feo le pareció,                                                           pero ellos le miraron,
le echó de allí a empujones                                            la cabeza del revés
y con él no se casó.                                                         y entre dos lo sujetaron,
Y entonces fué Carolina                                                 Y otros dos muy forzudos
le escribió a su amigo Toto,                                            la cabeza de doblaron,
si quería casar con ella                                                    creyendo que la torciera
que fuera buscarla pronto.                                              y así al pobre lo mataron.
Entonces aquel muchacho                                              Cuando el otro con la moto
y un amigo que tenía,                                                      a buscarlo allí llegó
montaron en una moto                                                   entró en aquella taberna
y a Jaén se dirigían                                                        y cuando muerto lo vió
Como hacía tanto frio                                                     Preguntó como muriera
él la chaqueta cambió,                                                    y contestó un tal Andrés,
lo de adelante para atrás                                                 fué al torcerle la cabeza
y su amigo lo abrochó.                                                   porque la tenía al revés.
Y cuando ya era de noche                                              Y contestó el motorista
corría tanto la moto,                                                        lleno de ira y tristeza,
al pasar por una aldea                                                     el pobre lo que tenía
cayó de ella el pobre Toto                                               era al revés la chaqueta.
Y el otro siguió corriendo                                                Y fué como Carolina
sin darse cuenta de nada,                                                con ninguno se casó,
cuando paró ya era lejos                                                 y tuvo la mala suerte
al ver que Totó faltaba.                                                   que sin la herencia quedó.   

                                                

Esta outra copla non está enteira. É o que nos chegou. O que se intúe, do que quedou da copla, é que ten un argumento horríbel. Moi do gosto tremebundo das coplas de cego.


Copla de cego.

Una tarde que sola se hallaba                                        Al no querer ejecutar su idea
el infame trató de abusar de su honor                           con perversa y mala intención
empuñando un fuerte cuchillo                                       acudió una vecina cercana
a su hija el malvado le habló.                                        observando aquella mala acción.

O te entregas o te mato,                                                 Entre fieros gritos le dice:
yo quiero disfrutar de tu honor                                      criminal de duro corazón
no seas tonta que nadie lo sabe                                      tú que haces con tu pobre hija
---------------------y te será mejor.                                   tú mereces la muerte, traidor.

No le la compasión padre mío                                       A los pocos momentos llegaba
de tal cosa pretender hacer usted                                   su esposa amada mujer
deshojar una rosa y manchar                                          no sabiendo lo que allí pasaba
la conciencia cruel.                                                        fue y se puso a hacer de comer.

No permita la Virgen del Carmen                                  Mas solo que su hija lloraba
que a mi padre le entregue mi honor                             sumergida en una habitación
yo prefiero que antes me fusile                                      con el pelo todo alborotado
que trate de manchar mi honor                                       y sufriendo una ruda afición. 



Copla de cego.


-----------quisiera lograr.                                                         le llevaron a la carcel
                                                                                                y allí con su vida pagó.
A las once y media de la noche
a buscar a su hija marchó:
vengo en busca tuya, hija del alma,
que tu madre muy malita está                                                                      FIN
ya le han dado el Señor hija mía
y muy pronto difunta estará


Grazas a Rosa polas coplas.
Grazas a María José por compartir con todxs as coplas de cego. Grazas tamén por compartir as lembranzas comigo. 
Que importantes son os avós nas nosas vidas!