venres, 1 de outubro de 2021

OS VINTOS. UN XOGO POPULAR NO SÉCULO XXI. SAN MARTIÑO DOS PEROS. CONCELLO DE BALTAR.

O día oito de agosto de 2021 fomos invitados por Enesio Fidalgo Nocelo a presenciar o Xogo dos Vintos en San Martiño dos Peros, concello de Baltar. Unha linda aldea da raia seca. Portugal está a 500 metros. Aos Vintos só se xoga en dúas aldeas da parroquia de San Paio de Abades: San Martiño dos Peros e San Paio.

A tarde de calor non empediu que se xuntaran no campo de xogo novxs e vellxs. Todxs dispostxs a disfrutar unha vez máis do seu exclusivo xogo. É día de festa para xs xogadorxs.


Os peros que lle dan nome a San Martíño.

Os Vintos, en tempos, era un xogo de homes adultos, Xs nenxs e as mulleres non xogaban. Iso na teoría. Na práctica xs nenxs xogaban cando ían coa facenda ao monte. O propio Enesio cóntanos que él aprendeu o xogo da súa avoa. Ás escondidas xogaban os dous. Os tempos mudaron e a xente desapareceu da aldea. Como moitas outras aldeas, ten algo de vida no verán cando retornan os que buscaron a vida fóra. Pero os netos dos que marcharon non queren volver a aldea. Non teñen elos que os una a ela. É un adeus.

Para que non desaparecera o xogo, os veciños de San Martiño dos Peros crearon a Asociación Cultural Penacurva. O nome dallo un penedo do monte que é peculiar pola súa forma. Os veciños saben que debaixo da parte esqueda do penedo, a que fai de telladiño, era onde os lobos ouveaban. 

No logo a asociación temos o penedo.


No mes de agosto, antes da pandemia, a Asociación Cultural Penacurva organizaba unha xornada festiva para os veciños. Ben cedo preparaban o campo de xogo, comían todos xuntos, xogaban as cartas, xogaban aos Vintos e finalmente na fonte do pilón que está no medio da aldea facían unha guerra de auga. "Na raia, moita metralla"

Pero o protagonista da xornada era o Xogo dos Vintos.


O Vinto.

O Vinto é unha cana de árbore que se colle no monte. Córtase e prepárase para que teña un diámetro duns 10 cm. e de alto uns 20 cm. Como se olla na foto o Vinto vaise traballando coa navalla para que a parte de arriba sexa máis estreita.

 O XOGO.

Para xogar son necesarios dous Vintos e cada xogador ten que levar unha pedra que se chama barla. 

Parella de xogadores coas barlas na man.

A barla é unha pedra lisa de granito, xisto ou un coio duns tres ou catro centímetro de ancha e uns quince centímetros de diámetro. Non ten porque ser redonda e cada xugador ten a súa porque para lanzar é fundamental coñecer o peso e a forma de agarrala.

O xogo dos Vintos é un xogo de puntaría. Consiste en derrubar os paus de madeira (Vintos) tirándolle coa pedra (barla). Os madeiros colócanse un do outro a uns 16 pasos, 14 metros máis ou menos. Para facer máis dificil acertar no Vinto vimos como a parte de arriba é máis estreita.


Distancia entre os vintos.

Xógase por parellas. Unha vez colocados os Vintos, os xogadores de cada parella lanza por turnos. Cando lanzan os catros xogadores calculan a puntuación. Como collen as pedras que quedaron ao redor do Vinto, xa están na zona de lanzamento para intentar tirar o Vinto que acaban de deixar no outro extremo do campo de xogo.


As dúas parellas competindo e a barla no ar.

Podemos dicir que existen dúas tácticas de lanzamento. Unha consiste en darlle moita parábola ao lanzamento co que a barla cae a "cachete" sobre o Vinto e o derruba. Na outra táctica a barla vai máis rente ao chao para que caia antes do Vinto e o derrube por arrastre. Senón o derruba o que se asegura son os tantos. Para conseguir que a barla arrastre polo chan os xogadores tallan a pedra.

 Antes de lanzan os xogadores intentan concentrarse todo o que poden. As bromas e brincadeiras son constantes entre os participantes.




Como se olla nas fotos o pé de apoio queda detrás ou a altura do Vinto, non debe sobrepasalo. Fanse excepcións coas persoas maiores e cos nenos que poden lanzar dende máis adiante.

O lanzador colle impulso co brazo nun movemento pendular cara atrás e acto seguido cara diante intentando combinar forza e puntaría para derrubar o Vinto.


Collendo impulso. O compañeiro anima ao lanzador.

Lánzase a barla.


O lanzamento.

A barla caindo cara o vinto.


A barla cara o Vinto.

A barla impacta no vinto.


A barla impactando no Vinto que no vocabulario do xogo é matalo vinto.


O que derruba o Vinto ten que colocalo outra vez para que continúen os lanzamentos dos outros xogadores.


Colocando o Vinto derrubado.


Nos vintos gaña a parella que primeiro chega a 24 puntos. Puntúan os que acertan a derrubar o vinto co que consiguen 8 puntos. Consigue catro puntos a barla que queda máis cerca do vinto. Despois de que lancen os catro xogadores, todos se achegan a comprobar cal é a barla que está máis cerca do Vinto. Pódese facer a ollo pero cando existen dúbidas mídense as distancias a pés. Un xogador pode ter unha puntuación máxima de 12 puntos nunha tirada: derruba o Vinto e a súa barla é a que quedou máis cerca do Vinto. O propietario da barla que quedou máis cerca do Vinto é o que empeza a seguinte rolda. Aos Vintos gaña a parella mellor de cinco partidas de 24 puntos.

O xogo ten un bocabulario especial. Cando derruban o Vinto din matar. Cando a parella que vai por debaixo na puntuación quere animar ao seu compañeiro antes do lanzamento dille: mata, mata!
Tamén empregan a expresión: tiralos puntos cando a intención do lanzamento é que a barla quede máis cerca do Vinto que a barla do adversario. (E se acertas ao vinto, lanzamento perfecto). Os xogaodres piscan o ollo cando seguen coa ollada a traxectoria da barla. Ten a doble función de ollar a barla cara a puntuación no xogo e por ter a seguridade de que non manque a ninguén.


 
Neste video ollamos o lanzamento de dous opoñentes no xogo e como o segundo que lanza "mata" o Vinto.

Os veciñxos de San Martiño dos Peros viven con orgullo a peculariedade que ten poseer un xogo tan especial e único na Limia. Queren que se conserve, que se trasmita e que non se perda este legado dos antepasados que moitas horas pasaron no monte xogando aos Vintos, ao tempo que coidaban da facenda. O meu máis sinceiro recoñecemento pola laboura feita e por non deixar que morran os Vintos.


Apredendo a xogar.

Con esta foto quero homenaxear as persoas de San Martiño dos Peros por entender que a trasmisión dos saberes teñen máis dun camiño e que o contacto de nenos e de maiores é a base para que as tradicións perduren no tempo.

O meu agradecemento a Enesio Fidalgo Nocelo e a súa familia por que nos trataron de primeira. Aos veciñxs de San Martiño dos Peros por soportar a nosa presenza e as nosas preguntas. 

Ás persoas coas que compartín a laboura de tomar notas, sacar fotos e gravar imaxes:

Justo Gude, Ana Parada e Raúl Mera. 

Quero deixar unha entrada que o indispensable Estraviz ten no seu dicionário. Muda algo do que nós ollamos pero paréceme moi interesante a súa lectura.

      vinto

      s. m.
       
      Pedra de uns 7 a 10 centímetros de largo e uns 35 de longo que se coloca de pé no chão para o jogo dos vintos.
       
      s. m. pl.
       
      Jogo que se faz com pedras. Procura-se uma pedra alongada (7 a 10 centímetros de largo e uns 35 de longo), bem estilhada, que se tenha de pé, ainda que haja que espetá-la um pouco. Os jogadores lançam contra o vinto outras pedras chamadas malras. Cada jogador tem as suas próprias malras. A distância entre o lugar de lançamento e o vinto, nos adultos varia entre 8 e 12 metros. Ganha-se cada jogo a 24 pontos. As tiradas são 4 jogos. Se ninguém deu no vinto, a malra que ficou mais perto obtém 4 pontos. Com a tua malra podes afastar outra e tirar-lhe o triunfo. Se alguém tirou o vinto, esse anota 8 pontos. E se tirou o vinto, e a malra fica tocando o vinto, nesse caso são 12 pontos (8 do vinto e mais 4 da proximidade da malra a ele). Ganha quem chegou antes a ter 24 pontos. Para ganhar a tirada há que ganhar 4 jogos de 24 pontos, com o qual uma partida ou tirada pode durar bastante tempo.





    martes, 24 de agosto de 2021

    ENCALADOS E ENCINTADOS EN SEIRÓ, VILAR DE BARRIO.

    Quixo a casualidade que nunha visita a Seiró, Concello de Vilar de Barrio, ollase os encalados e encintados da aldea. Era o ano 2016. Volvín estes días de agosto de 2021 para ollar o estado de conservación dos encalados e encintados.

    O encalado é unha das manifestacións do arte popular da que máis gosto. Os de Seiró están moi ben. 

    Vou falar primeiro dos encintados e encalados desta casa que ao estar nun canellón dá traballo atopala.


    Foto do 2021.


    Parede parcialemente encintada e encalada. Foto do ano 2016.

    A parede perdeu parte do encintado do medio para abaixo. Conserva na parte superior dereita un encintado ben traballado. Predominan as formas máis ou menos circulares que son as típicas de pedras que non está o suficientemente traballadas. Son pedras irregulares e cachotes, como se olla na parte de abaixo que perdeu o encintado.

    É no lado esquerdo e por debaixo da xanela onde o artista se luciu máis.


    Xanela con encalados. 2016.

    Penso que podo dividir o encalado en tres partes.

    A parte superior á esquerda.  O encintado é ancho e a parte negativa queda cunha forma redondeada que a min recórdame unha mazá. 

    Banda de medios círculos. Aparece debaixo do encintado anterior unha banda de medios círculos. A parte de arriba da banda está formada pola metade de dous círculos e medio.(Parte inferior do círculo). A parte de abaixo ten dous medios círculos. (Parte superior do círculo) Están colocados para que non coincidan as partes anchas dos círculos.

    Banda con círculos de menor tamaño. Esta banda en parte pasa por debaixo da xanela. Na parte de arriba da banda ollamos sete círculos e medio. Na parte de abaixo da banda temos as metades de sete círculos e medio (Parte superior do círculo). Esta vez o artista fai coincidir as partes anchas dos círculos. No medio, para completar o espazo, aparecen outros sete círculos de menor tamaño.

    Seguramente o encintado e as bandas seguirían cara a esquerda. Parece que ainda quedan restos do encalado. Hoxe está perdido.


    CASA QUE FOI TABERNA:

    Porta e xanela da casa que foi taberna.

    Esta casa ten uns encalados moi lindos. Na fachada da porta e tamén na lateral, debaixo das tellas que sobresaen do tellado, ten un encalado en banda que crea un xogo visual ben interesante co positivo e o negativo.

    Encalado positivo, para entendernos o que é de cor branca, está composto por unha fileira de cálices. Entre cáliz e cáliz aparece un círculo. Pode ter un sentido relixioso que nos leva á parte máis importante da Misa que é a conmemoración da morte de Cristo ao consagrar o sangue de Cristo representada no cáliz e do corpo de Cristo representado na hostia que aquí serían os círculos brancos... Ou non. 

    O encalado máis próximo ao tellado, que é bastante ancho, fai a intención de derramarse dentro do cáliz. Crea entre cáliz e cáliz, na parte superior, unha medio círculo en negativo.
    O cáliz é a peza que aparece máis traballada. A parte do cáliz para conter o líquido son as partes superiores dos medios círculos que xa coñecemos. A base do cáliz está composta por un pequeno círculo e por un triángulo que é o pé do cáliz. 

    A parte negativa está formada por un círculo que ten outro círculo no interior e que pola parte de arriba remata en punta. Recórdame as seteiras das ameas dos castelos.

    Xanela da taberna.

    Detalle da banda á dereita da xanela. O remate integra a forma do cáliz nos encintados anchos da dereita e da esquerda.


    Detalle da banda á esqueda da xanela.


    Detalle da banda debaixo da xanela que malamente conserva o encalado.

    Fachada lateral da taberna con encalado no balcón. Continúa o mesmo patrón de cálices e de círculos.


    Casa que en tempos foi taberna fachada con balcón..


    Balcón con encalado ano 2016.


    O balcón é unha beleza de forxa, que cos encinados e encalados fai un conxunto ben lindo. 2016

    Detalle do encalado e encintado da parede do balcón. 2016.




    Detalle da banda á esquerda do balcón.


    Casa no centro da aldea.

    Esta casa conserva o encintado na parte máis alta da parede e o encalado na parte superior da xanela. Segurmente porque é a parte onde non chega a auga da choiva pola protección do tellado. Formalmente o encalado é o que xa vimos na casa que foi taberna: cálices e círculos.

    Restos de encintado e encalado na parte superior da xanela.


    Detalle do encalado na parte superior da xanela. Os que instalaron o cable deberían pagar en galeras a desfeita.


    Como podemos ollar nas fotos os encalados están esnacados polo abandono, pola humidade e pola falta de sensibilidade dos instaladores de cables. Os tellados están cedendo por que non se arranxan e co tempo caerá todo ao chan. Non só se perderán os encalados. A propia construcción desaparecerá. Vemos o fin dunha cultura e o malo é que a cultura que desaparece é a nosa.

    Tomás Vega Pato no seu libro Arquitectura Popular Ourensá, clasifica estos encalados dentro dos de "Decoración xeométrica en paramentos verticais". E pon varios exemplos similares con fotos nas seguinte aldeas:

    Cortegada, Sarreaus (pax. 366). 
    Viladerrei, Trasmiras. Mesmo tema pero con diferenzas na feitura do cáliz e sen o círculo branco.
    Trandeiras, Xinzo de Limia, nun caso co cáliz en negativo (pax. 370). 
    Solveria, Xinzo de Limia co mesmo tema pero con diferenzas. O cáliz ten o pé máis curto e falta o círculo branco. (pax. 370-371).
    Damil, Xinzo de Limia. Recorda o motivo do cáliz pero están feitos con dous círculos (pax. 371).
     

    Bibliografía: 

    Vega Pato Tomás, Arquitectura Popular Ourensá. Ed. Deputación Provincial de Ourense. 2007.
    Vega Pato Tomás, Encalados decorativos no contorno da Lagoa de Antela. Lethes nº 9. 2006.


    O meu agradecemento xs veciñxs de Seiró pola amabilidade. 

    martes, 3 de agosto de 2021

    ACESO AO PRIMEIRO ANDAR NAS CASAS DE XINZO.

    Moitas das casas do Barrio de Abaixo de Xinzo de Limia son de dous andares. O andar terreo era onde se gardaban e criaban os animais. O primiero andar era a morada das persoas, onde está o lar e os dormitorios. 

    Casa con escaleira interior con dúas portas, unha para a corte e outra para a vivenda.



    Ao primeiro andar sóbese polas escaleiras. As escalerias poden estar dentro ou fóra da construción. Vemos as diferenzas. 

    Comezamos polas escaleiras interiores. Normalmente arrincan dende a corte dos animais. Son escaleiras de madeira estreitas. Moitas veces cóbrense totalmente con táboas de madeira facendo paredes. Para evitar que non suba ninguén dende a corte, e como non decilo, para evitar os cheiros, pónselle unha porta na parte de arriba. Se se quería reforzar a seguridade púñanse dúas portas, unha na arrancada das escaleiras e outra no cumio.

    Unha evolución desta escaleiras de madeira, foi a de separar de construcción a porta da corte da porta do primeiro andar. Son dúas portas independentes dende a rúa ainda que se deixa unha porta interior de acceso dende o portal á corte. Esta escaleira constrúese de pedra e recentemente con novos materiais. 

    As escaleiras exteriores presentan diversos modelos. O modelo mais simple é a escaleira directa á porta da vivenda. O acceso é dende o último chanzo no que nos temos que parar para sacar a chave a abrir a porta.

    Os tempos forom adaptando as escadas ás novas necesidades e así ollamos como esta escaleira modificouse para aprovietar os espazos deixando, eso si, uns poucos chanzos ao exterior recolocando a porta mais abaixo.




    Casa da Praza de Oriente



    Podemos ollar que algunhas casas fixeron mais grande o último chanzo para facilitar o acceso. A este chanzo máis grande chamanlle patamal ou patín.

    Podemos ver uns exemplos:

    Casa con patím ou patamal.

    Modificouse a entrada a corte, engadindo muro e unha pequena porta de acceso.


    Casa con patín ou patamal e varanda metálica.

    Nesta outra casa ollamos como o patín protexe a entrada da corte. Emprégase un canzorro para sustentar as pedras do patin. O espazo debaixo da escada tamén é aproveitado para gardar apeiros. Esta casa pasou de ter escada interior a exterior en algún momento pois pode verse como a escaleira cegou o que parece unha porta ou unha xanela.
    Nestes casos as escadas aparecen como un engadido exterior á fachada principal da vivenda.



    Albergue de Peregrinos de Xinzo de Limia.


    Na reconstrucción da casa para albergue de peregrinos do Camiño de Santiago de Xinzo de Limia pechouse o patin e creouse um novo espazo que fai as veces de recibidor. 
     
    Cando se estende o patin crease o corredor. E o corredor ofrece un espazo extra para poñer a secar o cereal como o millo, facer traballos miudos cando o tempo non e bon, poden brincar os rapaces pequenos, falar os namorados, etc.
    A escaleirada segue a ser un anexo a fachada principal da casa, no está dentro do volume da casa. Vemos tamén que a escaleira cegou unha porta que agora fai as veces de xanela.


    Podemos ollar a escaleira, a porta do corredor e o corredor. A varanda do corredor está fermosamente traballada.

    O corredor con máis detalle. Canzorro para soster o corredor e porta da corte modificada. A trave do corredor tamén é de madeira.

    A mesma casa nunha foto do outono de 1996.






    Esta casa con diversas modificacións mostra a escaleira e o corredor. Parece que as divisións entre parentes acurtou o corredor.

    Nesta outra casa o corredor fíxose con novos materiais constructivos. A casa ou casas son un pouco peculiares porque vemos a esquerda parte da escada fazendo de muro e outra escada que daba acceso ás dúas vivendas. Unha delas está esborrallada. Ben, o importante é que se mantivo o modelo de escaleira de corredor.




    Podemos ollar como a porta metálica da acceso a dúas escaleiras a dereita e a esquerda.

    Foto do outono de 1996 onde ollamos a escaleira que agora está tapada pola porta metálica.



    Tamén chega um momento no que se pecha o corredor. Cando esto sucede a escaleira pasa a formar parte do volume da edificación. A escaleira aparece paralela ao muro.









    Ten tamén unha xanela á dereita da escaleira. Ollamos que se emprega noutras moradas.

    Outro exemplo podemolo ver na casas que sempre coñecín como a casa da Peregrina, que foi a propietaria e que era amiga da miña avoa Julia.





    A casas e as escaleiras foro renovadas pero manteñen a distribución de sempre. Escaleira que sobe paralela á parede. Adaptouse a porta para facela máis pequena e colocouse un pasamanos aos lados da escaleira.
    As adataptacións posteriores tamén modificaron os espazos para aproveitar unha vivenda que xa non depende do gando e das colleitas. Conservaron unha porta de acceso ao andar terreo.
    Tamén vemos a xanela por riba da escaleira.

    Os tempos mudaron e as necesidades da xente da vila tamén. Impuxéronse os edificios de vivendas e as casas perderon funcionalidade, nin hai vacas, nin facenda que atender, nin apeios e ferramentas que gardar...
    A vila sufriu uns cambios importantes na súa fisionomía que eu penso que o tempo está a demostrar que provoca unha importante perda de identidade dos que somos da vila con tanta mudanza. O noso entorno é moi importante pola identificación e a localización dos espazos. É fundamental para a nosa vida afectiva. Xa o imos pagando, xa... 






    .






    xoves, 1 de xullo de 2021

    III XORNADAS DE CULTURAL POPULAR

    O pasado 26 de xuño celebramos as III XORNADAS DE CULTURA POPULAR da ASOCIACIÓN CULTURAL O BIÓN. Asociación que fundamos no ano 1989.

    Este ano coa pandemia decidimos facelas xornadas a través das redes sociais. 

    Contamos coa colaboración da radio de LIMIACTIVA, e co seu Presidente Oscar Gómez que estivo nos controis. XPAZO cedeunos a sala de xuntas para gravar o programa. O C.E.I.P. ROSALIA DE CASTRO deixounos a ra para xogar unhas partidas. 

    Raúl Mera e Justo Gude participaron na gravación. Justo Gude preparou o guión do programa.



    Os preparativos:


    Calleja, Oscar e Gude.

    Calleja probando o equipo.


    Poño aquí o enlace das xornadas.


    O xogo da ra.


    luns, 14 de xuño de 2021

    DO CASO QUE LLE ACONTECEU Á MÁSCARA DE XINZO DE LIMIA.

    Vicente Risco escribiu “Do caso que lle aconteceu ao Dr. Alveiros” un conto onde o prodixioso e as ciencias ocultas levan ao protagonista a vivir unha extraordinaria aventura.

    O propio Vicente Risco deixounos un enigma asociado á máscara de Xinzo de Limia. Vou intentar descifralo ou polo menos vou deixalos datos para quen queira tire as conclusións que estime oportunas. Modestamente, achego o que penso como veciño de Xinzo que disfrutou o que puido da Pantalla.

    O caso xurde cando visito o sábado 27 de marzo de 2021 a exposición "Os nosos entroidos" que organiza Francisco González en Ourense, con grande éxito por certo. Dende o principio Francisco González ofreceuse a amosarnos a exposición a miña filla Uxia e a min. O percorrido durou unha hora e media e falamos moito do interesante mundo do entroido. Un dos comentarios que nos fixo Francisco foi: "Non te ofendas, pero a Pantalla era para xente pobre". E ollando as fotos que se conservan, a verdade é que a maioría das persoas, nomeadamente os nenos, visten roupas da casa e nas casas nese momento non había moitas cousas. Foron tempos moi difíciles. E caramba, todos temos dereito a divertirnos, digo eu.

    No percorrido da exposición paramos un momento diante da Pantalla. MIÑA MADRIÑA!, non podía sacalos ollos da lámina que penduraba da parede detrás da máscara. A lámina é a seguinte:


    Fundación Vicente Risco.

     

    Carantoña e gorro dos cigarróns.

    Hainos en Ginzo con unha vexiga e péganlle ô que pasa 

    Entre 2 collen a calquera polas pernas, lévano â taberna e tenlles que pagar viño

    Poden bater ôs demais, mais a iles non lles poden bater. Insúltanos.

     

    Que???. Que está a pasar???. Como que "hainos en Ginzo"??? 

    Francisco González díxome que a lámina era un préstamo da Fundación Vicente Risco. 

    Cando chegamos a casa, comezo a busca. Primeiro na Revista Nós da que Vicente Risco foi director e na que escribiu moitos artigos. 

    No número 35 da revista Nós do ano 1926, firmado por VR (Vicente Risco) aparecen dous artigos no "Archivo filolóxico e etnográfico de Galiza" O primeiro fala da Santa Cruz de Laza e o segundo fala dos Cigarróns. Di textualmente cando fala dos Cigarróns: 

    " Os cigarrons "

    “De Laza ven tamén o costume dos cigarróns, que s'estenden a Verín, e derradeiramente, tamén a Ginzo”.

    No terceiro parágrafo di:

    “O cigarrón ten dereito a bater coa vexiga a todol-os que pasan e ninguén lle pode bater a íl, faga o que faga. En troques, a xente anda atrás d'il aldraxandoo. Ás vegadas, xúntanse dous cigarróns, collen a calquera pol-as pernas, e lévano â taberna, e o interesado tenlles que pagar viño. Percorren moitas aldeias, e chegan nas suas escursiós deica os Milagros "

    Existe una acuarela da man de Vicente Risco onde representa uns cigarróns:

    Fundación Vicente Risco.


    Sigo buscando nos traballos de Risco. Voume a impresionante e imprescindible “ETNOGRAFÍA” que no capítulo de “As Idades da Vida. Festas do Ano” volve ao mesmo argumento cando fala dos Cigarróns. Está na páxina 567.

    Dinos que a tradición pon aos Cigarróns en Laza e que percorrían longas distancias ata chegar a Castela. Remata o parágrafo: "Hoxe non soen saír de Galicia nin case da provincia; en troques,  hainos en Verín, Xinzo e outras vilas".

    No seguínte parágrafo fala da actitude do Cigarrón que é a comentada de bater co mallo ou vexiga e que entre dous collen a un home e que o levan á taberna onde ten que pagalo viño.

    Julio Caro Baroja no seu libro El Carnaval, cita para o entroido na Galiza a Vicente Risco nun artigo publicado na Revista de Dialectología y Tradiciones Populares: "Apuntes sobre el Carnaval en Galicia" do ano 1948. Tamén cita a  Fermín Bouza-Brey en "Máscaras Gallegas de origen prehistórico" en Homenagem a Martins Sarmento, Guimaraes do ano 1933. 

    E que nos di Julio Caro Baroja dos Cigarróns?. Pois que son típicos de Verín, do Val de Monterrei e de "Xinzo de Limia

    Segue dicindo que os cigarróns levan un pao cunha vexiga de porco atada. E repite o de que entre dous collen a alguén e que o levan á forza a unha taberna para que pague o viño. Que se poden insultar e que son perseguidos por unha piollada de rapaces

    Pero Risco fala na súa ETNOGRAFÍA doutra máscara que protagonizaba o entroido de Xinzo. Eran as Damas e galáns. Cóntanos que era moi común que estas máscaras levaran roupa branca e cintos con chocas. Di textualmente na páxina 570: "con camisetas e calzóns de punto, campaíñas e un vergallo de boi na man, en Xinzo de Limia"

    É hora de visitala Fundación Vicente Risco que está en Allariz. Quedo citado co seu Vicepresidente, Antonio Blanco, que me recibe amablemente e que me facilita o camiño para conseguila documentación que pode achegarme á resolución do enigima da máscara de Xinzo.

    Aos poucos días recibo, entre outras, esta nota que gardaba Risco dun tal Ángel Ramos de Xinzo de Limia, datada polos principios del siglo XX e que literalmente di:

    "os omes con una camiseta yun calzoncillo de punto yoña faixa encarnada; con us collares de campanillas; yun bergallo de boy con una vesiga de porco atado na punta - yas mulleres vestidas de mulleres yalgunas dome; con roupas ben vellas para que causen ben risa ".

    Quiero engadir aquí que en Xinzo algúns saben ou intúen que a Pantalla foi un invento dunha persoa. Fálase dunha maleta perdida nalgún faiado onde se garda o primeiro deseño da máscara. Parece que este home quería para Xinzo unha máscara distinta e propia de Xinzo

    Volvo a Francisco González que también nos comentou que a Pantalla era un invento moderno e que non tiña nada de que avergoñarme. 

    Ben, despois de darlle unhas cantas voltas cheguei ao seguinte:

    A MÁSCARA DE XINZO NON TIÑA NOME E RISCO CHAMOUNA POLO XENÉRICO CIGARRÓN.

    Pode ser que a Pantalla non tivera nome e que os informantes de Risco ou o propio Risco escolleran o nome xenérico da máscara cercana de Verín. 

    NON EXISTIA UNHA MÁSCARA EN XINZO DE LIMIA.

    Pode ser que en Xinzo non existise unha máscara de entroido?. Os veciños decidiron vestir a máscara máis coñecida, cercana e extendida: o Cigarrón. Entón para deter a expansión desta máscara na vila do Limia, algún veciño con coñecementos decide crear ou recrear unha máscara distinta.

    Comenta Federico Cocho no seu libro O carnaval en Galicia, páxinas 192 e 193, que os maís recelosos pensan que a Pantalla foi inventada a comezos do século XX por un ilustrado local.

    Dende logo se foi así, este home tivo un éxito absoluto. Só temos que ollar o inzamento de Pantallas que na actualidade enchen as rúas de Xinzo de Limia. Debería ter recoñecemento público.

    CONVIVIRON DÚAS MÁSCARAS EN XINZO? 

    Cigarrón

    Sería moi importante porque pon a Xinzo na influencia dunha das máscaras máis emblemáticas da provincia de Ourense e máis alá. Máscara que mantén unhas características en cada localidade. En Xinzo como vimos tiña unhas actitudes definitorias comúns a outras zonas entroideiras como o que collían as persoas para que lle pagaran o viño e que levaban unha vexiga de porco. Actitudes que perduran agora noutra máscara, a Pantalla.

    Madamita e galán

    As máscaras brancas son moi comúns na Galiza e tiñan en contraposición unha máscara "negra", mal vestida con farrapos e pelicas. A descripción que nos dá Ángel Ramos de Xinzo de Limia é moi importante porque introduce a faixa vermella e o cinto de campaniñas. Sigue aparecendo a vexiga que continuará na Pantalla actual e nomea o vergallo. 

    O NACEMENTO DUNHA NOVA MÁSCARA?

    Pantalla

    Aproveita a vestimenta do Galán cunha carauta deseñada por unha persoa concreta?. (Ese cartón do corno ... material moderno) A nova máscara recolle do Cigarrón o comportamento. Ahora leva a vexiga na man, non leva o mallo pero si que levaba o vergallo. Perdeuse o vergallo? Quen se fixe nalgunhas Pantallas, nomeadamente nos Villarino, verá que levan un vergallo colgando do pulso. Polo tanto existe unha lembranza de que as mácaras levaban vergallo. Falan de que era para axotar aos cans que asustados e violentos perseguían ás Pantallas. Ou sería que se usaba para espantar á rapacillada ou aos adultos nunha reminiscencia de que o cigarrón era insultado e perseguido? Ademais collen aos homes para que conviden a tomar un viño. 

    Que nos di ademais Risco do que fai un Cigarrón na súa ETNOGRAFÍA?.  Pois dinos que non fala, que camiña a brincos, chouta e baila. Comportamento ben claro dunha Pantalla onde o de saber bailar ou non a Pantalla define ao que leva a máscara como unha boa ou mala Pantalla.

    QUE SIGNIFICA ESE: "derradeiramente, tamén en Xinzo"?

    (Recordo o comentario da Revista NÓS: “De Laza ven tamén o costume dos cigarróns, que s'estenden a Verín, e derradeiramente, tamén a Ginzo”).

    Chegaban os Cigarróns dende outras localidades?

    Pode ser que os Cigarrón chegasen dende Sarreaus?. Falan que en Freixo e Freande aínda se conservan traxes antigos de Cigarróns. Naquela altura os de Laza viñan alugar os traxes a estas localidades. 

    Durante os años 90 do século pasado era normal ver Cigarróns da zona de Sarreaus no desfile do martes de entroido de Xinzo. Este costume dos Cigarrones de Freixo o Freande seguen una tradición de achegarse até Xinzo para troulear no entroido? E se foi así, dende cando levan practicando este costume?


    Peliqueros de Sarreaus.


    Ou foron os Zarramoncalleiros de Cualedro os que viñan até Xinzo? Os deseños das mitras teñen elementos vexetais, como antigamente en Laza, e un elemento central como ten a lámina custodiada pola Fundación Vicente Risco.


    Zarramoncalleiro de Cualedro.

    *Na entrada á exposicion "Os nosos entroidos" teñen unha máscara de finais do século XIX  ou principios do XX de Espiño, Oimbra que ten un dibuxo cunha lúa central que é parello ao da lámina.




    Temos unha foto máis recente (Rizo) onde ollamos tres máscaras xuntas: Cigarróns, Pantallas e Capuchóns. Podemos decir que as tres son as máscaras de Xinzo? 

    É de destacar na foto a convivencia normal de Cigarróns e Pantallas, algo que agora é impensable. Durante moitos anos crearon en nós un rencor contra os nosos veciños, sobre todo con Verín, que non ten ningunha razón de ser. 


    Foto de Xinzo de Limia onde ollamos un Cigarrón a esquerda, duas Pantallas a carón do Cigarrón e dous Capuchóns.


    E as Pantallas de Xinzo, que opinarán deste datos que pouco se coñecen ou que se ocultaron?
    O entroido está moi presente nas nosas vidas e a Pantalla é un elemento fundamental, até marca as idades das nosas vidas. Eu fun e son Pantalla. Non se deixa de ser nunca porque as sensacións que trasmite esta máscara son únicas. Si á forza que dá a máscara lle engadimos esa oportunidade de ser outra entidade, de deixar a individualidade. Se lle sumamos o viño, na súa xusta medida, que sirve de apócema para desinhibir os sentidos e facer de elo coa outra dimensión. Pois todo iso xunto fai que te sintas como Deus, nunca mellor dito, sínteste un Deus.


    Pantalla de Xinzo de Limia.

    Penso que non son un bo detective e que como o protagonista do conto de Risco, o Dr. Alveiros, quedo ben amolado. Eu non puiden aclarar o enigma. Ademais apareceron outros enigmas que tal vez non teñan solución. Unha maleta que agora é un tesouro perdido nun faiado. Convivencia de varias máscaras no entroido de Xinzo. Máscaras que chegan de visita ao entroido de Xinzo. Posible inexistencia dunha máscara orixinaria. En fin... 

    O ENIGMA CONTINÚA.


    O meu agradecemento á Fundación Vicente Risco pola atención e pola amabilidade. (Á que ultimamente non estou moi afeito). Obrigado por permitirme usar os seus fondos no artigo do blog. Obrigadisimo ao Vicepresidente Antonio Blanco. Obrigadisimo ao Secretario Xosé Rodríguez e obrigadisimo a Arquiveira Carmen Blanco. Foron moi considerados con este amante das tradicións galegas en xeral e das tradicións da Limia en particular. O meu sincero reconoñecemento polo seu bo facer e ao seu profundo compromiso coa Galiza.

    Obrigadisimo a Francisco González pola exposición, pola atención que nos mostrou e por encirrar a miña curiosidade cara un tema tan interesante para un veciño de Xinzo.

    Bibliografía:

    Ares Pérez, Carlos X. Festividades de inverno na Provincia de Ourense. Máscaras, personaxes e rituais. Ed. Dr. Alveiros, un selo da Fundación Vicente Risco. 2019. 
    Caro Baroja, Julio. El Carnaval. Alianza Editorial. 2006. Páxinas 409-410.
    Cocho, Federico. O carnaval en Galicia. Ed. Xerais de Galicia, S.A. 1990.
    Dasairas Xerardo. O entroido en Terras de Monterrei. Edicións do Cumio, S.A. 1990.
    Risco, Vicente. Obras completas 3.Etnografía. Editorial Galaxia.1994.
    Revista NÓS.
    Prieto Alonso, Domingos. As origens trácias do cigarrón.2012.